ELAZ.İNFO – Analitika
İran Yaxın Şərqin ən böyük və ən mürəkkəb etnik tərkibə malik dövlətlərindən biridir. Ölkədə farslarla yanaşı azərbaycanlı türklər, qaşqaylar, türkmənlər, ərəblər, bəluclar, kürdlər, lurlar və digər xalqlar yaşayır. Bu müxtəliflik əsrlər boyu İranın siyasi və mədəni tarixinin formalaşmasında mühüm rol oynayıb.
Son illərdə isə həm akademik dairələrdə, həm də ictimai müzakirələrdə bir sual daha çox səsləndirilir: İranda yaşayan milyonlarla türk mənşəli insan zaman keçdikcə assimilyasiya olunurmu?
Bu suala birmənalı cavab vermək çətindir. Çünki assimilyasiya yalnız dilin dəyişməsi deyil. O, həm də mədəniyyət, təhsil, şəhərləşmə, ailə modeli və milli kimliklə bağlı mürəkkəb sosial prosesdir.
Rəsmi statistika niyə yoxdur?
İranda əhalinin etnik mənsubiyyəti ilə bağlı rəsmi siyahıyaalma aparılmır. Bu səbəbdən ölkədə yaşayan azərbaycanlı türklərin və digər türk icmalarının sayı barədə müxtəlif rəqəmlər səsləndirilir. Beynəlxalq araşdırmalarda bu rəqəm adətən 15–30 milyon arasında qiymətləndirilir. Lakin bu göstəricilər rəsmi statistika deyil, müxtəlif tədqiqatların nəticələridir.
Buna görə də mövzu ilə bağlı istənilən rəqəmə ehtiyatla yanaşmaq vacibdir.
Assimilyasiya nə deməkdir?
Assimilyasiya bir xalqın və ya etnik qrupun zamanla başqa bir dilə və ya mədəniyyətə uyğunlaşması prosesidir. Bu proses könüllü də ola bilər, sosial və iqtisadi amillərin təsiri ilə baş verə bilər, bəzi hallarda isə dövlət siyasəti ilə əlaqələndirilə bilər.
Tarix göstərir ki, bu cür proseslər yalnız İranda deyil, dünyanın bir çox ölkəsində müşahidə olunub. Urbanizasiya, təhsil sistemi, kütləvi informasiya vasitələri və iqtisadi imkanlar insanların gündəlik dilinə və özünüifadəsinə təsir göstərən əsas amillərdəndir.
Dil milli kimliyin əsas dayağıdır
Türk dilləri əsrlər boyu İranın müxtəlif bölgələrində geniş istifadə olunub. Xüsusilə Cənubi Azərbaycanın şəhər və kəndlərində, eləcə də qaşqayların yaşadığı ərazilərdə türk dili gündəlik ünsiyyət vasitəsi olaraq qalır.
Bununla yanaşı, şəhərləşmə, qarışıq ailələr və rəsmi mühitdə fars dilinin üstün mövqeyi bəzi ailələrdə yeni nəslin ana dilindən əvvəl fars dilində danışmasına səbəb olur. Məhz bu məqam assimilyasiya ilə bağlı müzakirələrin əsas mövzularından biridir.
Kimlik yalnız dillə ölçülmür
Bir insan gündəlik həyatda fars dilində danışsa belə, özünü türk hesab edə bilər. Eyni zamanda ana dilini mükəmməl bilən hər kəs milli kimliyini eyni şəkildə ifadə etməyə də bilər.
Müasir dünyada milli kimlik təkcə dil deyil, həm də ailə ənənələri, tarix, mədəniyyət, musiqi, folklor və mənsubiyyət hissi ilə formalaşır.
Bu səbəbdən assimilyasiya məsələsinə yalnız dil prizmasından baxmaq tam mənzərə yaratmır.
Gələcək necə görünür?
Qloballaşma bütün dünyada kiçik dillər və etnik mədəniyyətlər üçün yeni çağırışlar yaradır. Bununla yanaşı, rəqəmsal media, sosial şəbəkələr və internet ana dilində məzmunun yayılması üçün də yeni imkanlar açır.
Son illərdə türk dilində fəaliyyət göstərən media resurslarının, nəşrlərin və mədəni təşəbbüslərin artması milli kimliyin qorunması istiqamətində yeni imkanlar yaradıb.
Nəticə
İranda yaşayan türk mənşəli əhalinin milli kimliyi və assimilyasiya prosesi ilə bağlı müzakirələr uzun illərdir davam edir. Lakin bu mövzu emosiyalarla deyil, tarixi faktlar, elmi araşdırmalar və obyektiv yanaşma ilə qiymətləndirilməlidir.
Dil və mədəni irsin qorunması yalnız bir xalq üçün deyil, bütün bəşəriyyət üçün dəyər hesab olunur. Müxtəlif dillərin və mədəniyyətlərin yaşaması dünya mədəni müxtəlifliyinin əsas şərtlərindən biridir.
İlahə BAYINDIR