Şeyx Babı türbəsi: XIII əsrdən günümüzə uzanan memarlıq və mənəvi irs

Füzuli rayonunun Babı kəndi yaxınlığında yerləşən Şeyx Babı türbəsi Azərbaycanın orta əsr memarlıq irsinin diqqətəlayiq nümunələrindən biridir. Xalq arasında Şıxbaba türbəsi kimi də tanınan bu abidə XIII əsrdə inşa edilib və əsrlər boyu bölgənin tarixi-mədəni mənzərəsində özünəməxsus yer tutub. Türbənin əhəmiyyəti yalnız onun qədimliyində deyil. Burada orta əsr memarlıq ənənələri, dini-mənəvi həyat və dövrün sənətkarlıq xüsusiyyətləri bir araya gəlir.
Türbənin tarixi və kitabə məlumatları
Abidənin tarixini müəyyənləşdirmək baxımından onun üzərindəki kitabə xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Türbənin kitabəsini araşdıran ilk tədqiqatçılardan biri rus şərqşünası N. Xanıkov olub. Onun oxunuşuna əsasən, tikilinin tarixi 1271–1272-ci illərə aid edilir. Sonrakı dövrdə kitabə Məşədixanım Nemət tərəfindən də araşdırılıb. Onun tərcüməsində isə türbənin inşası üçün hicri 672-ci ildə, yəni 1273–1274-cü illərdə əmr verildiyi göstərilir.
Beləliklə, mənbələrdə türbənin tarixi ilə bağlı iki fərqli tarixləndirmə mövcuddur. Bu fərq kitabənin müxtəlif dövrlərdə oxunması və şərhi ilə əlaqələndirilir. Hər iki yanaşma abidənin XIII əsrə aid olduğunu təsdiqləyir. Kitabədə türbənin zahid və kamil şeyx kimi təqdim olunan Babı Yaqub ibn İsmayıl Qur Xər üçün inşa edildiyi bildirilir. Bu məlumat abidənin yalnız memarlıq nümunəsi deyil, həm də konkret dini şəxsiyyətin xatirəsi ilə bağlı məkan olduğunu göstərir.
Türbənin inşası ilə bağlı mənbələrdə memar Əli Məcidəddinin adı çəkilir. Bununla yanaşı, kitabə məlumatlarında tikintiyə göstəriş verən şəxsin adı da qeyd olunur. Bu iki məlumatı fərqləndirmək vacibdir: memarın adı tikilinin layihələndirilməsi və memarlıq həlli ilə, kitabədəki ad isə onun inşa etdirilməsi ilə bağlıdır.
Memarlıq quruluşu və sənət xüsusiyyətləri
Şeyx Babı türbəsinin ən diqqətçəkən xüsusiyyətlərindən biri səkkizguşəli plan quruluşudur. Ağ daşdan inşa edilmiş abidənin yuxarı hissəsi səkkizguşəli, çatmatağ formalı günbəzlə tamamlanır. Bu quruluş orta əsr Azərbaycan türbə memarlığında geniş yayılmış həllərin özünəməxsus nümunələrindən biridir.
Türbənin memarlığını araşdırarkən onun yalnız xarici görünüşünə deyil, daxili quruluşuna da diqqət yetirmək lazımdır. Abidənin yeraltı sərdabəsi dəfn funksiyasını, yerüstü hissəsi isə xatirə-memorial məkanın memarlıq ifadəsini təşkil edir. Bu iki hissənin bir binada birləşməsi orta əsr türbələrinin əsas planlaşdırma xüsusiyyətlərindəndir.
Abidənin xarici səthindəki memarlıq bölgüləri və həcm quruluşu Naxçıvan memarlıq məktəbinin təsirini xatırladır. Xüsusilə Möminə Xatun türbəsi ilə müqayisələr aparılır. Bu oxşarlıq Şeyx Babı türbəsinin Azərbaycan orta əsr memarlığının ümumi inkişaf xətti daxilində araşdırılmasına imkan verir. Bununla belə, onu yalnız bir memarlıq məktəbinin təsiri ilə izah etmək düzgün olmaz. Abidə öz dövrünün yerli tikinti ənənələrini və memarın fərdi yanaşmasını da əks etdirir.
Türbə və ətrafındakı tarixi kompleks
Şeyx Babı türbəsi vaxtilə daha geniş dini-memarlıq kompleksinin tərkib hissəsi olub. Tarixi məlumatlarda bu ərazidə türbə ilə yanaşı, minarə və digər tikililərin də mövcud olduğu qeyd edilir. Bu günə qədər gəlib çatan əsas tikili türbədir. Kompleksdən zədələnmiş minarənin qalıqları da qorunub saxlanılıb.
Minarənin mövcudluğu ərazinin yalnız dəfn yeri kimi deyil, dini fəaliyyətlə bağlı daha geniş məkan kimi formalaşdığını düşünməyə əsas verir. Bəzi tədqiqatlarda türbənin böyük xanəgahın mənəvi mərkəzi olduğu da qeyd edilir. Bu ehtimal abidənin ətrafında orta əsrlərdə dini həyatın və ziyarət ənənələrinin mövcudluğunu araşdırmaq baxımından maraqlıdır.
Burada mühüm bir elmi məqam da var: türbənin tarixi əhəmiyyətini yalnız onun öz memarlıq quruluşu ilə məhdudlaşdırmaq olmaz. Ətraf ərazidəki arxeoloji qalıqlar, dəfn ənənələri və kompleksin ilkin planlaşdırılması barədə məlumatlar birlikdə öyrənildikdə abidənin tarixi funksiyasını daha dolğun müəyyənləşdirmək mümkündür.
Zamanın sınağı və qorunma məsələsi
Əsrlər ərzində Şeyx Babı türbəsi müxtəlif tarixi hadisələrin və təbii təsirlərin nəticəsində zədələnib. XIX əsrdə bölgədə baş verən müharibələr və digər tarixi proseslər abidənin ilkin görünüşünə təsirsiz ötüşməyib. Buna baxmayaraq, türbənin əsas memarlıq quruluşunun dövrümüzə qədər gəlib çatması onun tarixi və sənətkarlıq baxımından əhəmiyyətini daha da artırır.
2020-ci il sentyabrın 29-da Qarabağda baş verən döyüşlər zamanı abidənin ciddi zərər gördüyü barədə məlumatlar da mövcuddur. Bu fakt tarixi-mədəni irsin münaqişələr şəraitində nə qədər həssas olduğunu bir daha göstərir. Belə abidələrin qorunması üçün onların mövcud vəziyyətinin dəqiq sənədləşdirilməsi, memarlıq ölçülərinin götürülməsi, foto və arxiv materiallarının toplanması, elmi əsaslandırılmış mühafizə və bərpa tədbirlərinin həyata keçirilməsi vacibdir.
Elmi araşdırmalar üçün açıq qalan məsələlər
Şeyx Babı türbəsi ilə bağlı tədqiqatlar bir neçə istiqamətdə davam etdirilə bilər. İlk növbədə, kitabənin yeni texniki üsullarla araşdırılması və müxtəlif oxunuşların müqayisəsi tikintinin tarixinin daha dəqiq müəyyənləşdirilməsinə kömək edə bilər. Digər mühüm istiqamət abidənin memarlıq quruluşunun Möminə Xatun türbəsi və Azərbaycanın digər orta əsr türbələri ilə müqayisəli təhlilidir.
Bununla yanaşı, türbə ətrafındakı arxeoloji sahənin sistemli şəkildə öyrənilməsi də əhəmiyyətlidir. Kompleksin ilkin ölçüləri, minarənin quruluşu, digər tikililərin mövcudluğu və ərazidəki dəfn ənənələri barədə yeni məlumatlar abidənin tarixi funksiyasını daha aydın ortaya qoya bilər.
Şeyx Babı türbəsi XIII əsr Azərbaycan memarlığının daş yaddaşıdır. Onun kitabəsi keçmişdən xəbər verir, səkkizguşəli quruluşu dövrün memarlıq düşüncəsini əks etdirir, ətrafındakı tarixi izlər isə bölgənin dini və ictimai həyatını öyrənmək üçün mühüm material yaradır. Bu abidənin qorunması yalnız qədim bir tikilinin saxlanılması deyil, Azərbaycanın orta əsr tarixinin, memarlıq məktəblərinin və mənəvi irsinin gələcək nəsillərə çatdırılması deməkdir.
İlahə BAYINDIR– Tədqiqatçı
“Ziyalı Ocağı” İctimai Birliyinin sədri




