Daşkəndin 10 memarlıq incisi UNESCO siyahısında: Şəhərin unudulan siması yenidən gündəmdə

ELAZ.İNFO xəbər verir ki, Özbəkistanın paytaxtı Daşkəndin memarlıq tarixində yeni səhifə açılıb. Şəhərin XX əsrin ikinci yarısında formalaşan 10 modernist binası və şəhər kompleksi UNESCO-nun Ümumdünya İrs Siyahısına daxil edilib.

Qərar 2026-cı ilin iyulunda Cənubi Koreyanın Pusan şəhərində keçirilən UNESCO Ümumdünya İrs Komitəsinin 48-ci sessiyasında qəbul olunub. “Daşkənd modernist memarlığı. Mərkəzi Asiyada müasirlik və ənənə” adlı nominasiya UNESCO siyahısına məhz bu 10 obyektin daxil olduğu vahid irs kompleksi kimi salınıb.

Bir zəlzələ şəhərin görünüşünü dəyişdi

Bu hekayənin başlanğıcında 1966-cı il Daşkənd zəlzələsi dayanır.

Güclü zəlzələdən sonra şəhərin genişmiqyaslı yenidən qurulması başladı. Sonrakı onilliklərdə Daşkənddə yeni yaşayış məhəllələri, ictimai binalar, mədəniyyət və nəqliyyat obyektləri inşa edildi. Nəticədə şəhərin memarlıq simasında modernist üslub əsas istiqamətlərdən birinə çevrildi.

UNESCO bu memarlığı sadəcə sovet dövrünün standart tikililəri kimi qiymətləndirmir. Təşkilatın qərarında xüsusi vurğulanır ki, beynəlxalq modernizm prinsipləri Daşkənddə yerli iqlimə, seysmik şəraitə, şəhər həyatına və Mərkəzi Asiyanın memarlıq ənənələrinə uyğunlaşdırılıb.

Başqa sözlə, burada söhbət hazır memarlıq modelinin olduğu kimi tətbiqindən yox, onun yerli xüsusiyyətlərlə birləşdirilməsindən gedir.

Siyahıda hansı binalar var?

UNESCO siyahısına daxil edilən obyektlər arasında Daşkəndin həm mədəni, həm də gündəlik həyatında xüsusi yeri olan tikililər var.

Onların sırasında “Jemçuq” (“Mirvari”) yaşayış binası, Özbəkistan Tarixi Dövlət Muzeyi, “Xalqlar dostluğu” sarayı, Özbəkistan Dövlət İncəsənət Muzeyi, Dövlət Sirki, Mərkəzi Sərgi Zalı, Kino Sənəti Sarayı, Çorsu bazarı, “Kosmonavtlar” metro stansiyası və Daşkənd vilayətində yerləşən “Günəş” heliokompleksi yer alır.

Bu siyahı da göstərir ki, UNESCO yalnız monumental və təntənəli binaları seçməyib. Yaşayış binası, bazar, metro stansiyası, muzey, teatr-mədəniyyət məkanı və elmi-texniki kompleks eyni irs sisteminin hissəsinə çevrilib.

Nə üçün bu binalar vacib sayıldı?

UNESCO-nun yanaşmasında əsas məsələ tikililərin yaşının çox olması deyil. Təşkilat bu obyektlərdə memarlıq, şəhərsalma, mühəndislik və yerli mədəniyyətin necə bir araya gəldiyinə diqqət çəkir.

Daşkəndin modernist memarlığında həyətlər, eyvanlar, yerli həndəsi ornamentlər və iqlimə uyğun həllər müasir konstruksiyalarla birləşdirilib. Eyni zamanda 1966-cı il zəlzələsindən sonra seysmik təhlükəsizlik məsələsi tikinti texnologiyalarının mühüm hissəsinə çevrilib.

Beləliklə, bu tikililər yalnız bir dövrün estetik zövqünü deyil, həmin dövrün mühəndislik imkanlarını və şəhərin yenidən qurulması prosesini də özündə saxlayır.

UNESCO qərarı Özbəkistan üçün nə dəyişir?

Yeni status bu obyektlərin qorunmasına əlavə beynəlxalq diqqət gətirir. UNESCO qərarında irsin qorunması ilə yanaşı, şəhərin ümumi görünüşü, binaların ətrafındakı landşaft, siluet və tarixi məkan əlaqələrinin saxlanmasının vacibliyi də vurğulanır. Təşkilat həmçinin Daşkənd modernist irsi üçün dayanıqlı turizm planının hazırlanmasını tövsiyə edib.

Maraqlı məqam ondan ibarətdir ki, Özbəkistan artıq bu istiqamətdə növbəti addımları da müzakirə edir. Sentyabr ayında ölkədə mədəni irsin qorunması üçün ayrıca strategiyanın və rəqəmsal platformanın yaradılması, həmçinin Daşkənd modernist memarlığının qorunması proqramının hazırlanması gündəmə gətirilib.

Sovet memarlığı necə dünya irsinə çevrildi?

Daşkənd nümunəsi göstərir ki, tarix yalnız qədim saraylardan, qalalardan və minillik abidələrdən ibarət deyil.

XX əsrin memarlığı da zaman keçdikcə tarixi irs kimi yenidən qiymətləndirilir. Daşkəndin modernist binaları bunun nümunəsidir: onların bir hissəsi sovet şəhərsalmasının məhsulu olsa da, UNESCO həmin tikililərdə Mərkəzi Asiyanın yerli memarlıq ənənələri ilə modernizmin qarışığını ayrıca irs dəyəri kimi tanıyıb.

Bu səbəbdən Daşkəndin UNESCO siyahısına düşən 10 obyekti sadəcə “köhnə binalar” deyil. Onlar bir şəhərin zəlzələdən sonra necə yenidən qurulduğunu, memarlığın yerli şəraitə necə uyğunlaşdırıldığını və bir dövrün şəhər həyatının necə daşlaşdığını göstərən canlı tarixdir.

İndi isə əsas məsələ həmin irsi qorumaqdır. Çünki UNESCO siyahısına düşmək hekayənin sonu deyil — Daşkənd üçün modernist memarlığın gələcək nəsillərə hansı vəziyyətdə çatdırılacağı ilə bağlı yeni mərhələnin başlanğıcıdır.

İlahə BAYINDIR