Türk dünyasında yeni geosiyasi mərhələ
Mədəni birlikdən strateji tərəfdaşlığa doğru
Türk dövlətləri arasında əməkdaşlıq yeni məzmun qazanır – siyasi dialoq, iqtisadi inteqrasiya, təhlükəsizlik, enerji və nəqliyyat əlaqələri Türk dünyasının gələcək inkişaf modelini müəyyənləşdirən əsas istiqamətlərə çevrilir.
Son illərdə Türk dünyasında müşahidə olunan proseslər göstərir ki, türk dövlətləri arasında münasibətlər artıq ənənəvi dostluq və tarixi-mədəni yaxınlıq çərçivəsini aşaraq daha geniş strateji məzmun almağa başlayıb. Vaxtilə əsasən ortaq dil, tarix, mədəniyyət və mənəvi dəyərlər üzərində formalaşan əlaqələr bu gün siyasi, iqtisadi, nəqliyyat, enerji, müdafiə sənayesi və rəqəmsal texnologiyalar sahələrində konkret əməkdaşlıq istiqamətləri ilə zənginləşir.
Əslində, Türk dünyasında baş verən dəyişiklikləri sadəcə dövlətlərarası münasibətlərin genişlənməsi kimi qiymətləndirmək düzgün olmazdı. Burada söhbət ortaq maraqların müəyyənləşdirilməsindən, regional proseslərdə koordinasiyanın gücləndirilməsindən və Avrasiyanın dəyişən geosiyasi mənzərəsində yeni əməkdaşlıq modelinin formalaşmasından gedir.
Bu prosesin institusional əsasını Türk Dövlətləri Təşkilatı təşkil edir. Təşkilatın fəaliyyəti türk dövlətləri arasında əməkdaşlığın sistemli xarakter almasına, dövlət başçıları səviyyəsində müntəzəm siyasi dialoqun qurulmasına və müxtəlif sahələrdə ortaq təşəbbüslərin irəli sürülməsinə imkan yaradıb.
Azərbaycan, Türkiyə, Qazaxıstan, Qırğızıstan və Özbəkistanın iştirakı ilə formalaşan bu əməkdaşlıq platforması Türk dünyasının beynəlxalq münasibətlər sistemində daha fəal mövqe tutmasına xidmət edir. Təşkilatın müşahidəçi üzvləri də əməkdaşlığın coğrafi və siyasi əhatəsinin genişlənməsində rol oynayırlar. Əvvəlki dövrlərdə türk dövlətləri arasında əlaqələr daha çox ikitərəfli münasibətlərə əsaslanırdı. Hazırda isə çoxtərəfli məsləhətləşmələr, birgə qərarların hazırlanması və ortaq layihələrin həyata keçirilməsi istiqamətində daha sistemli yanaşma müşahidə olunur.
Bu, mühüm keyfiyyət dəyişikliyidir. Çünki siyasi yaxınlığın davamlı nəticələr verməsi üçün onun institusional mexanizmlərlə dəstəklənməsi vacibdir.
Türk dövlətləri arasında münasibətlərin inkişafında Azərbaycanın mövqeyi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Ölkəmiz coğrafi baxımdan Mərkəzi Asiya ilə Türkiyə və Avropa arasında mühüm bağlantı rolunu oynayır.
Xəzər dənizi, Bakı Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanı, Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolu və digər nəqliyyat infrastrukturu Azərbaycanı regional logistika sisteminin vacib iştirakçısına çevirir.
Bununla yanaşı, Azərbaycan-Türkiyə münasibətləri Türk dünyasında strateji tərəfdaşlığın ən mühüm nümunələrindən biridir. Şuşa Bəyannaməsi ilə təsdiqlənmiş müttəfiqlik münasibətləri iki dövlət arasında siyasi, hərbi, iqtisadi və təhlükəsizlik sahələrində əməkdaşlığın hüquqi-siyasi əsaslarını gücləndirib.
Azərbaycanın Mərkəzi Asiya dövlətləri ilə əlaqələrinin genişlənməsi də bu mənzərənin mühüm hissəsidir. Xüsusilə Qazaxıstan və Özbəkistanla iqtisadi, enerji və nəqliyyat sahələrində əməkdaşlıq Türk dünyasının vahid regional bağlantı məkanına çevrilməsi baxımından əhəmiyyətlidir.
Bu gün Türk dövlətləri arasında əməkdaşlığın ən real və perspektivli istiqamətlərindən biri Orta Dəhlizdir. Çindən başlayaraq Mərkəzi Asiya, Xəzər dənizi, Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyə vasitəsilə Avropaya uzanan bu marşrut beynəlxalq ticarət və logistika sistemində getdikcə daha böyük əhəmiyyət qazanır. Dünya iqtisadiyyatında baş verən dəyişikliklər, qlobal təchizat zəncirlərinin yenidən qurulması və alternativ nəqliyyat yollarına tələbat Orta Dəhlizin strateji əhəmiyyətini artırır.
Azərbaycan bu marşrutun Xəzərdən qərbə doğru əsas bağlantı nöqtələrindən biridir. Qazaxıstanın tranzit imkanları, Özbəkistanın regional iqtisadi potensialı və Türkiyənin Avropa bazarlarına çıxışı isə dəhlizin bütövlükdə rəqabət qabiliyyətini gücləndirə bilər. Lakin burada əsas məsələ yalnız yükdaşımaların həcmini artırmaq deyil. Gömrük prosedurlarının uyğunlaşdırılması, rəqəmsal sənədləşmə, vahid logistika standartları və sərhəd-keçid proseslərinin sürətləndirilməsi də vacibdir.
Başqa sözlə, Orta Dəhliz Türk dövlətləri üçün sadəcə tranzit marşrutu deyil, iqtisadi qarşılıqlı asılılığı və strateji əməkdaşlığı gücləndirən vasitədir.
Türk dövlətlərinin enerji sahəsində əməkdaşlığı da yeni mərhələyə daxil olur. Azərbaycan və Qazaxıstanın enerji resursları, Türkmənistanın qaz potensialı, Özbəkistanın enerji imkanları və Türkiyənin tranzit infrastrukturu bu sahədə geniş əməkdaşlıq perspektivləri yaradır.
Bununla yanaşı, yeni mərhələnin əsas xüsusiyyətlərindən biri yaşıl enerji gündəliyinin ön plana çıxmasıdır. Xəzər hövzəsində külək enerjisi potensialının qiymətləndirilməsi, günəş enerjisi layihələri, elektrik enerjisinin ötürülməsi və alternativ enerji mənbələrinin inkişafı regional əməkdaşlığın yeni istiqamətlərinə çevrilir.
Azərbaycanın Mərkəzi Asiya dövlətləri ilə yaşıl enerji sahəsində əməkdaşlıq təşəbbüsləri bu baxımdan xüsusi diqqətə layiqdir. Gələcəkdə Xəzər üzərindən elektrik enerjisi bağlantılarının inkişafı Türk dünyasının enerji xəritəsində mühüm dəyişikliklər yarada bilər. Regional və qlobal təhlükəsizlik mühitinin mürəkkəbləşməsi türk dövlətləri arasında müdafiə və təhlükəsizlik məsələlərinə diqqəti artırır. Bu sahədə əməkdaşlıq hərbi təcrübə mübadiləsi, müdafiə sənayesi, hərbi təhsil, terrorizmə qarşı mübarizə, sərhəd təhlükəsizliyi və kibertəhlükəsizlik kimi istiqamətləri əhatə edir.
Azərbaycan və Türkiyə arasında mövcud hərbi-strateji əməkdaşlıq digər türk dövlətləri üçün də təcrübə mübadiləsi baxımından əhəmiyyət daşıyır.
Bununla belə, Türk Dövlətləri Təşkilatının NATO tipli kollektiv müdafiə ittifaqı olmadığını nəzərə almaq lazımdır. Hazırkı əməkdaşlığın əsas istiqaməti təhlükəsizlik sahəsində məsləhətləşmələrin, təcrübə mübadiləsinin və praktiki əlaqələrin genişləndirilməsidir. Gələcəkdə kibertəhlükəsizlik və müdafiə texnologiyaları üzrə ortaq layihələrin inkişafı bu sahədə əməkdaşlığın daha konkret məzmun qazanmasına imkan verə bilər.
Müasir dünyada dövlətlərin gücü yalnız təbii resurslar və iqtisadi göstəricilərlə ölçülmür. Rəqəmsal infrastruktur, süni intellekt, innovasiya və texnoloji müstəqillik də strateji əhəmiyyət daşıyır.
Bu baxımdan Türk dövlətlərinin rəqəmsal əməkdaşlığı xüsusi perspektivə malikdir. Elektron ticarət, rəqəmsal gömrük, məlumat mübadiləsi, kosmik texnologiyalar, süni intellekt və kibertəhlükəsizlik üzrə birgə təşəbbüslər Türk dünyasının gələcək inkişafında mühüm rol oynaya bilər.
Xüsusilə ortaq rəqəmsal platformaların yaradılması iqtisadi münasibətlərin sadələşdirilməsinə, dövlət xidmətlərinin təkmilləşdirilməsinə və elmi-texnoloji potensialın birləşdirilməsinə şərait yarada bilər.
Türk dövlətləri arasında inteqrasiyanın mühüm dayaqlarından biri ortaq dil və mədəni irsdir.
Ortaq türk əlifbası istiqamətində müzakirələr, təhsil proqramları, universitetlərarası əməkdaşlıq, Türk Akademiyasının fəaliyyəti və ortaq tarixi irsin araşdırılması bu istiqamətdə mühüm addımlardır.
Lakin mədəni yaxınlığın siyasi və iqtisadi əməkdaşlığa çevrilməsi üçün onu təhsil, elm, gənclər siyasəti və informasiya mübadiləsi vasitəsilə daha da möhkəmləndirmək lazımdır.
Türk dünyasının gələcək nəsilləri arasında əlaqələrin genişlənməsi uzunmüddətli inteqrasiyanın ən mühüm təminatlarından biri ola bilər.
Əldə olunan nailiyyətlərə baxmayaraq, Türk dövlətləri arasında əməkdaşlığın qarşısında müəyyən çətinliklər də mövcuddur. Dövlətlərin xarici siyasət prioritetləri, iqtisadi inkişaf səviyyələri və beynəlxalq tərəfdaşlıq istiqamətləri fərqlənir. Eyni zamanda, gömrük və logistika maneələri, investisiya mühitindəki fərqlər və regional geosiyasi risklər inteqrasiyanın sürətinə təsir göstərir.
Ən vacib məsələlərdən biri siyasi bəyanatların konkret iqtisadi və institusional nəticələrə çevrilməsidir. Çünki əməkdaşlığın real gücü imzalanan sənədlərin sayında deyil, onların vətəndaşların, sahibkarların və dövlətlərin gündəlik həyatında yaratdığı nəticələrdə özünü göstərir.
Əgər mövcud təşəbbüslər praktiki nəticələrlə möhkəmləndirilərsə, Türk dünyası Avrasiyanın iqtisadi və geosiyasi sistemində daha təsirli mövqe qazana bilər.
Burada əsas məqsəd dövlətlərin suverenliyini və milli maraqlarını qorumaqla ortaq imkanlardan daha səmərəli istifadə etməkdir.
Nəticə etibarilə, Türk dünyasında baş verən dəyişikliklərin mahiyyəti ortaq tarixi keçmişin gələcəyə hesablanmış strateji əməkdaşlığa çevrilməsidir. Bu proses hələ başa çatmayıb. Lakin onun yaratdığı siyasi, iqtisadi və geostrateji imkanlar göstərir ki, Türk dövlətləri arasında münasibətlər artıq yeni inkişaf mərhələsinə qədəm qoyub.
Türk dünyasının gələcək gücü yalnız ortaq kimlikdən deyil, bu kimliyi real iqtisadi, siyasi və texnoloji nəticələrə çevirmək bacarığından asılı olacaq.
Natəvan Bəydili
