Bakı–Ankara strateji xətti: Azərbaycan və Türkiyənin siyasi yaxınlığı Cənubi Qafqazın gələcəyini necə dəyişir?
Azərbaycan və Türkiyə münasibətləri müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində regional tərəfdaşlığın diqqətçəkən nümunələrindən biri hesab olunur. Bu əlaqələrin fərqləndirici xüsusiyyəti onların yalnız tarixi, mədəni və mənəvi yaxınlıq üzərində qurulmaması, eyni zamanda konkret siyasi, iqtisadi və təhlükəsizlik maraqları ilə möhkəmlənməsidir. Bakı ilə Ankara arasında formalaşan strateji əməkdaşlıq artıq ikitərəfli münasibətlərin çərçivəsini aşaraq Cənubi Qafqazın geosiyasi mənzərəsinə təsir göstərən amillərdən birinə çevrilib.
Bu gün Azərbaycan və Türkiyənin münasibətlərinə yalnız iki dövlətin əlaqələri kimi yanaşmaq kifayət deyil. Çünki bu tərəfdaşlığın nəticələri Xəzər hövzəsindən Qara dənizə, Mərkəzi Asiyadan Avropa enerji bazarlarına qədər geniş coğrafiyada hiss olunur. Nəqliyyat marşrutları, enerji təhlükəsizliyi, regional sabitlik və yeni iqtisadi bağlantılar Bakı–Ankara əməkdaşlığının beynəlxalq əhəmiyyətini artırır.
Prezident İlham Əliyev və Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan arasında mütəmadi siyasi təmaslar bu münasibətlərin institusional və strateji xarakterini nümayiş etdirir. Noyabrın 9-da Zəfər Günü münasibətilə Türkiyə Prezidentinin Azərbaycana səfəri, ertəsi gün isə Azərbaycan Prezidentinin Türkiyəyə səfəri siyasi dialoqun intensivliyini bir daha gündəmə gətirib. Bu qarşılıqlı səfərlərə yalnız diplomatik protokol hadisəsi kimi deyil, iki ölkənin regional məsələlər üzrə koordinasiyasının davamlılığı kontekstində baxmaq lazımdır.
Tarixi yaxınlıqdan strateji tərəfdaşlığa
Azərbaycan və Türkiyə münasibətlərinin möhkəm təməlində ortaq tarix, dil və mədəniyyət dayanır. Lakin dövlətlərarası münasibətlərin uzunmüddətli dayanıqlılığı yalnız mənəvi yaxınlıqla təmin edilə bilməz. Bu baxımdan Bakı və Ankara arasında əməkdaşlığın əsas üstünlüyü ortaq maraqların konkret layihələr və siyasi mexanizmlər vasitəsilə reallaşdırılmasıdır.
2021-ci il iyunun 15-də imzalanmış Şuşa Bəyannaməsi bu münasibətlərin inkişafında mühüm mərhələ oldu. Sənəd Azərbaycan və Türkiyənin müttəfiqlik münasibətlərini rəsmiləşdirməklə siyasi, iqtisadi, hərbi və təhlükəsizlik sahələrində əməkdaşlığın çərçivəsini müəyyənləşdirdi.
Bu sənədin əhəmiyyəti yalnız iki ölkənin münasibətlərinin hüquqi-siyasi əsaslarının möhkəmləndirilməsində deyil. Şuşa Bəyannaməsi regionda dəyişən təhlükəsizlik şəraitində Bakı və Ankaranın qarşılıqlı dəstək və koordinasiyaya verdiyi əhəmiyyəti də ortaya qoydu.
Bununla belə, strateji müttəfiqlik bütün məsələlərdə avtomatik eyni mövqedən çıxış etmək demək deyil. Hər iki dövlətin milli maraqları, iqtisadi prioritetləri və beynəlxalq öhdəlikləri mövcuddur. Əsl tərəfdaşlığın gücü də fərqli şəraitlərdə ortaq maraqları uzlaşdırmaq və qarşılıqlı etimadı qorumaq bacarığında özünü göstərir.
Cənubi Qafqazda dəyişən geosiyasi tarazlıq
Cənubi Qafqaz uzun illər böyük güclərin maraqlarının toqquşduğu mürəkkəb geosiyasi məkan olub. Regionun coğrafi mövqeyi, enerji ehtiyatları və nəqliyyat bağlantıları onu beynəlxalq güclər üçün strateji əhəmiyyətli əraziyə çevirib.
Azərbaycanın müstəqil xarici siyasət yürütmək imkanlarının genişlənməsi və Türkiyə ilə strateji münasibətlərinin dərinləşməsi regiondakı siyasi hesablamalara da təsir göstərir. Ankara üçün Azərbaycanla əməkdaşlıq Cənubi Qafqazda etibarlı tərəfdaşlıq və Türk dünyası ilə əlaqələrin inkişafı baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Bakı üçün isə Türkiyə ilə münasibətlər təhlükəsizlik, beynəlxalq mövqelərin gücləndirilməsi və iqtisadi əlaqələrin şaxələndirilməsi baxımından əlavə imkanlar yaradır.
Ancaq bu əməkdaşlığın regional əhəmiyyətini başqa ölkələrin maraqlarına qarşı qurulan siyasi blok kimi qiymətləndirmək düzgün olmazdı. Cənubi Qafqazda davamlı sabitliyin formalaşması üçün Azərbaycan və Türkiyənin tərəfdaşlığı ilə yanaşı, qonşu dövlətlərlə konstruktiv münasibətlərin inkişafı da vacibdir.
Xüsusilə Azərbaycan və Ermənistan arasında münasibətlərin normallaşması, sərhədlərin delimitasiyası və regional kommunikasiyaların açılması gələcək geosiyasi mənzərənin əsas istiqamətlərindən olacaq. Bu prosesdə Bakı–Ankara koordinasiyası əhəmiyyətli rol oynaya bilər. Lakin dayanıqlı sülhün əldə olunması tərəflərin siyasi iradəsindən, qarşılıqlı öhdəliklərindən və razılaşmaların icrasından asılıdır.
İlahə BAYINDIR
