Yaxın Şərqdə enerji və dəniz nəqliyyatı ilə bağlı risklər daha bir strateji nöqtədə kəskinləşib. Yəməndə İranla müttəfiq olan husilərin Bab əl-Məndəb boğazının ortasında yerləşən Perim adasına nəzarəti ələ keçirməsi bu mühüm su yolunun təhlükəsizliyi ilə bağlı narahatlıqları artırıb. Reuters-in məlumatına görə, husi qüvvələri sentyabrın 11-də adaya daxil olub, bundan əvvəl isə hökumət qüvvələri mövqelərini tərk edib.
Məsələni mürəkkəbləşdirən əsas amil Perim adasının coğrafi mövqeyidir. Ada Bab əl-Məndəbin keçidlərini bir-birindən ayırır və boğazın ən dar hissəsinə nəzarət baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Dar şərq kanalının eni təxminən 3 kilometrdir. Bu isə ərazidə hərəkət edən gəmilərin müşahidəsini və təhlükəsizlik baxımından nəzarəti asanlaşdıra biləcək coğrafi üstünlük yaradır.
Burada söhbət təkcə bir adanın ələ keçirilməsindən getmir. Bab əl-Məndəb Asiya ilə Avropanı Qırmızı dəniz və Süveyş kanalı vasitəsilə birləşdirən əsas dəniz marşrutlarından biridir. Boğazda ciddi təhlükəsizlik problemi yaranacağı təqdirdə gəmilər daha uzun alternativ marşrutlara yönəlmək məcburiyyətində qala bilər. Bu isə daşınma müddətini və xərcləri artıra bilər.
Hörmüz boğazı ilə müqayisədə isə fərqli bir mənzərə ortaya çıxır. Hörmüzün ən dar hissəsi təxminən 33 kilometrdir və beynəlxalq gəmiçilik üçün istifadə olunan hərəkət zolaqları təxminən 3 kilometr enindədir. Boğaz İran və Oman arasında yerləşir və dünya enerji bazarı üçün kritik keçid hesab olunur. Reuters-in məlumatına görə, dünya neft və LNG daşımalarının təxminən beşdə biri bu marşrutdan keçir.
Bab əl-Məndəbdə isə Perim adasının mövqeyi təhlükənin xarakterini dəyişir. Adanın boğazın mərkəzində yerləşməsi dəniz nəqliyyatına nəzarət imkanlarını artıran strateji faktor kimi qiymətləndirilir. Bununla belə, konkret silah sistemlərinin hansı formada və hansı məsafədən istifadə oluna biləcəyi barədə iddiaları təsdiqlənmiş fakt kimi təqdim etmək düzgün olmaz. Hazırkı əsas fakt husi qüvvələrinin Perimə və Yəmənin Qırmızı dəniz sahilindəki mühüm ərazilərə irəliləməsidir.
Bu hadisələrin fonunda ABŞ və regional dövlətlərin Bab əl-Məndəbə diqqəti də artır. Reuters sentyabrın 16-da ABŞ rəsmilərinin Oman vasitəsilə husi nümayəndələri ilə gizli görüş keçirdiyini yazıb. Görüşdə husilərin beynəlxalq gəmiçiliyə qarşı mövqeyi və Qırmızı dənizdə təhlükəsizlik məsələləri gündəmdə olub.
Beləliklə, Yaxın Şərqdə dəniz yolları ətrafında risk yalnız Hörmüz boğazı ilə məhdudlaşmır. Perim adasının ələ keçirilməsi Bab əl-Məndəbi də qlobal enerji və ticarət gündəminin ön sıralarına çıxarıb. Qarşıdakı günlərdə əsas sual isə budur: husi qüvvələri əldə etdikləri mövqeləri nə qədər müddət saxlaya biləcək və beynəlxalq gəmiçilik bu yeni vəziyyətə necə cavab verəcək?
Asif ŞƏFƏQQƏTOV
