ELAZ.İNFO xəbər verir ki, Qədim xalq inanclarına görə, təbiətdəki bəzi canlılar xəstəliklərin daşıyıcısı və ya rəmzi hesab olunurdu. Dəvədəlləyi çox vaxt hərəkətsiz qalır, lakin qəfildən titrək hərəkətlər edir. Onun bu qəfil, sanki titrəyirmiş kimi hərəkətləri insandakı qızdırma zamanı yaranan titrəməyə bənzədilib. İnsanlar inanırdılar ki, bu böcək kimə toxunsa və ya kimin üzərinə qonsa, həmin adam “qızdırma” xəstəliyinə tutular. Dəvədəlləkləri ən çox yayın sonu və payızın əvvəllərində (avqust-sentyabr aylarında) görünürlər. Bu dövr həm də kənd yerlərində malyariya (qızdırma) və digər mövsümi infeksiyaların artdığı vaxtdır. İnsanlar xəstəliyin əsl səbəbini (ağcaqanadlar və ya mikroblar) bilmədikləri üçün, həmin vaxt gözə çarpan bu qəribə görünüşlü həşəratı günahkar hesab edirdilər. Onun “peyğəmbər dəvəsi” adlanması bir tərəfdən ona hörməti ifadə etsə də, digər tərəfdən ondan qorxmağa səbəb olurdu. Uşaqları bu böcəkdən uzaq tutmaq üçün böyüklər: “Ona toxunma, yoxsa qızdırman olar” deyirdilər. Bu, zamanla bir ada çevrilib. Maraqlıdır ki, bəzi qədim türk inanclarında xəstəliyi “qovmaq” üçün xəstəliyin adını həmin xəstəliyi gətirdiyinə inanılan canlıya verirdilər. Yəni böcəyə “qızdırma” deməklə, əslində xəstəliyi insandan uzaqlaşdırıb böcəyə yüklədiklərini düşünürdülə
Əslində Dəvədəlləyi” (elmi adı: Mantodea) təbiətin ən maraqlı və qeyri-adi görünüşlü həşəratlarından biridir. Xalq arasında ona həm də “Peyğəmbər dəvəsi” deyilir. Bu adın səbəbi həşəratın ön ayaqlarını sanki dua edirmiş kimi bükərək dayanmasıdır. Dəvədəlləyinin ən fərqli xüsusiyyəti ön ayaqlarıdır. O, bu ayaqlarını ovunu tutmaq üçün istifadə edir. Hərəkətsiz qaldıqda sanki namaz qılan və ya dua edən bir canlıya bənzəyir. Lakin bu duruş əslində böyük bir pusqu taktikasıdır; ov yaxınlaşanda saniyənin 1/20-i qədər sürətlə hərəkət edərək onu yaxalayır. Dəvədəlləyi başını 180-300 dərəcə döndərə bilən yeganə həşəratdır. Onların beş gözü var: iki böyük mürəkkəb göz və alın hissəsində hərəkəti, işığı qəbul edən üç kiçik göz. Bu, onlara əla görmə qabiliyyəti və dərinlik hissi verir. Onlar olduqca aqressiv ovçulardır. Yalnız milçək və ya kəpənəklərlə kifayətlənmirlər. Böyük dəvədəlləyi növlərinin kiçik quşları (məsələn, kolibri), kərtənkələləri və hətta siçanları ovladığı müşahidə edilmişdir. Dəvədəlləkləri yaşadıqları mühitə mükəmməl uyğunlaşırlar. Bəzi növlər yaşıl yarpağa, bəziləri qurumuş budağa, bəziləri isə (məsələn, “Orxideya dəvədəlləyi”) bir çiçəyə bənzəyir. Bu, onları həm düşmənlərindən qoruyur, həm də ovları üçün görünməz edir. Dəvədəlləkləri haqqında ən məşhur (və qorxulu) fakt budur ki, cütləşmədən sonra (bəzən hətta cütləşmə zamanı) dişi dəvədəlləyi erkəyin başını qopararaq onu yeyir. Bu, dişinin yumurta qoymaq üçün ehtiyac duyduğu zülalı təmin etmək üçün təkamül etmiş bir davranışdır. Lakin bu, hər cütləşmədə baş vermir (təbiətdə təxminən 15-30% hallarda). Dəvədəlləkləri bağbanlar və kənd təsərrüfatı üçün çox faydalıdır. Onlar bitkilərə zərər verən zərərvericiləri (məsələn, çəyirtkələri və tırtılları) yediyi üçün təbii “bioloji silah” hesab olunurlar. İnsan üçün heç bir təhlükəsi yoxdur, zəhərli deyillər, lakin ələ götürdükdə ön ayaqları ilə dərini yüngülcə cıza bilərlər.
Ruslan MƏMMƏDOV
