Bir klikdə bir neçə əsr: Azərbaycan dilinin ilk universal əlifba körpüsü
Bəzən bir layihə kiçik bir ehtiyacdan başlayır, amma irəlilədikcə fərqinə varırsan ki, əlində tutduğun şey, əslində, bütöv bir xalqın yaddaşını birləşdirən açardır.
Bu gün kvantera.ai platformasında belə bir layihəni — Azərbaycan dilinin tarixində ilk dəfə olaraq, 6 istiqamətli, tam veb-əsaslı, fayl dəstəkli əlifba konvertorunu — istifadəyə verdik. Sadə görünən bu alət, əslində, 100 ildən artıq müddətdə parçalanmış bir mədəni yaddaşı bir araya gətirmək üçün yaradılmış körpüdür.
Problem: Üç əlifba, bir xalq, qırılmış əlaqə
Az adam bilir ki, Azərbaycan dili son yüz ildə üç dəfə əlifba dəyişikliyi yaşayıb: əvvəlcə ərəb qrafikası, sonra Latın (1929-1939), ardınca Sovet dövründə Kiril (1939-1991), və nəhayət 1992-dən bəri yenidən Latın əlifbası. Hər keçid öz arxasında nəsillər arası bir uçurum qoyub.
Nəticə bu gün acı bir reallıqdır: Azərbaycan əhalisinin təxminən 40-45%-i Kiril əlifbasını oxuya bilmir, 90%-ə yaxın hissəsi isə XX əsrin əvvəlinə qədər yazılmış ərəb qrafikalı mətnləri ümumiyyətlə oxuya bilmir. Bu o deməkdir ki, milyonlarla səhifə tarixi sənəd, ədəbiyyat, mətbuat və şəxsi yazışma — bu günün oxucusu üçün, sözün əsl mənasında, bağlı bir qutudur.
Bu məsələ təkcə Azərbaycan Respublikası daxilində deyil, dünya azərbaycanlıları arasında da dərin bir parçalanma yaradıb. Cənubi Azərbaycanda (İran) yaşayan soydaşlarımız bu gün də ərəb qrafikasından istifadə edir. İraq və Suriya türkmənləri də bənzər vəziyyətdədir. Sovet dövründən qalma Kiril mətnlərini oxuya bilən nəsil get-gedə azalır. Nəticədə, eyni dilin daşıyıcıları olan insanlar bir-birinin yazdığını oxuya bilmir.
Həll: Saniyələr içində bərpa olunan oxuma
Kvantera.ai-də hazırladığımız sistem bu uçurumu sadəcə nəzəri yox, praktiki şəkildə aradan götürür. İstifadəçi hansı əlifbada mətn yazırsa-yazsın, bir kliklə onu digər iki əlifbaya çevirə bilir:
Latın 
Kiril Ərəb qrafikası — bu üç əlifba arasında mümkün olan bütün 6 istiqamət dəstəklənir. Bu, dünyada analoji sistemlər arasında görünməyən bir genişlikdir — mövcud həllərin (məsələn, AzConvert proqramı) yalnız 4 istiqaməti dəstəklədiyi halda, bizim sistemimiz tam dövriyyəni təmin edir.
Texniki tərəfdən sistem aşağıdakı prinsiplər üzərində qurulub:
Tam veb-əsaslıdır — heç bir proqram yükləməyə, qeydiyyata, ya da quraşdırmaya ehtiyac yoxdur. Brauzerdə açıb istifadə etmək kifayətdir.
Fayl dəstəyi var — istifadəçi sadəcə bir cümləni yox, bütöv bir mətn faylını (.txt) yükləyib bir neçə saniyədə tam çevrilmiş halda geri ala bilir. Bu, tarixçilər, araşdırmaçılar və arxiv işçiləri üçün xüsusilə dəyərlidir — 432 səhifəlik bir kitab belə saniyələr içində bir əlifbadan digərinə keçə bilir.
Tamamilə pulsuz və açıqdır — heç bir ödəniş, heç bir abunəlik tələb olunmur. Bu, layihənin əsas fəlsəfəsidir: mədəni körpü ödənişli ola bilməz.
Mobil uyğundur — kompüterdən, telefondan, harada və nə vaxt istəsən, əlçatandır.
24 saat, 7 gün xidmətdədir — server yox, brauzer daxilində işləyən texnologiya sayəsində sistem heç vaxt “bağlı” olmur.
Niyə bu sadəcə texniki layihə deyil?
Bu konvertoru yaradarkən məqsədimiz heç də sadəcə “rahat bir alət” hazırlamaq olmayıb. Məqsəd daha dərindir: Azərbaycan dilinin tarixi irsinin unifikasiyası.
Bu gün kitabxanalarda, arxivlərdə, ailə albomlarında min minlərlə səhifə var ki, onları yazanlar da, oxuya biləcək nəsil də get-gedə azalır. Bir babanın ərəb qrafikasında yazdığı məktubu nəvəsi oxuya bilmir. Sovet dövründə nəşr olunmuş elmi əsər bugünki tələbə üçün anlaşılmazdır. Bu, sadəcə əlifba məsələsi deyil — bu, nəsillər arası yaddaş itkisidir.
Eyni zamanda, bu alət dünya azərbaycanlıları arasında əlaqə və xəbərləşmə vasitəsi rolunu oynayır. Bakıda yazılan bir məqalə Təbrizdə oxuna bilər. Təbrizdə yazılan bir şeir Bakıda anlaşıla bilər. Bu, sadəcə dil deyil — bu, bir millətin öz-özü ilə danışa bilməsidir.
İlk addım, böyük yol
Etiraf edək: bu, yekun nöqtə deyil, başlanğıcdır. Növbəti mərhələlərdə bu sistemin imkanlarını genişləndirməyi planlaşdırırıq — PDF və Word fayl dəstəyi, daha böyük həcmli mətnlər üçün optimallaşdırma, və hətta gələcəkdə qohum türk dillərinin (Osmanlı türkcəsi, Qazax, Uyğur) əlifbalarını da əhatə edən bir ekosistem.
Amma bu gün artıq deyə bilərik: Azərbaycan dilinin tarixində ilk dəfə olaraq, istənilən əlifbada yazılmış mətn, saniyələr içində, pulsuz və qeydiyyatsız şəkildə hər kəsin oxuya biləcəyi formaya çevrilə bilər.
Bu, kiçik bir texniki həll kimi görünə bilər. Amma əslində bu, parçalanmış bir mədəni yaddaşı yenidən bir araya gətirmək üçün atılmış konkret bir addımdır.
Əlifba artıq maneə deyil — körpüdür.
Sınamaq üçün: kvantera.ai/elifba
________________________________________
Bu layihə Kvantera.ai platforması çərçivəsində hazırlanıb və “Yaradıcı Süni İntellekt: 150 sual – 150 cavab” kitabının rəqəmsal ekosisteminin bir hissəsidir.
Dil layihələri davam edəcək.
İ.e.d., prof. Saleh MƏMMƏDOV