Tarixin buraxdığı izlər
Tarix göstərir ki, böyük dövlətlər arasında geosiyasi rəqabət çox vaxt ayrı-ayrı xalqların taleyinə ağır təsir göstərib. Müxtəlif dövrlərdə baş verən müharibələr, sərhəd dəyişiklikləri və siyasi qarşıdurmalar milyonlarla insanın həyatını dəyişib, yeni münaqişələrin yaranmasına zəmin yaradıb.
Bu baxımdan XX və XXI əsrlərin tarixi hadisələri göstərir ki, münaqişələrin hərbi yolla həlli əvəzinə beynəlxalq hüquq normalarına və dövlətlərin ərazi bütövlüyünə hörmət uzunmüddətli sabitliyin əsas şərtlərindən biridir.
Azərbaycanın tarixi təcrübəsi
Azərbaycan xalqı son iki əsrdə mürəkkəb tarixi proseslərlə üzləşib. Müxtəlif imperiyaların maraqlarının toqquşduğu Cənubi Qafqaz bölgəsi uzun illər siyasi qarşıdurmaların mərkəzində olub.
XX əsrin əvvəllərində bölgədə baş verən siyasi dəyişikliklər nəticəsində yeni dövlətlər formalaşdı, sərhədlər müəyyənləşdirildi və bu proseslər sonrakı onilliklərdə də müxtəlif mübahisələrə səbəb oldu.
Sovet dövründə yaradılmış inzibati bölgülər sonradan regionda uzunmüddətli münaqişələrin yaranmasına təsir göstərən amillərdən biri kimi qiymətləndirilir.
Qarabağ münaqişəsi və yeni reallıq
Uzun illər davam edən Qarabağ münaqişəsi Azərbaycanın qarşılaşdığı ən ağır problemlərdən biri idi. İşğal nəticəsində yüz minlərlə insan doğma yurdlarını tərk etmək məcburiyyətində qaldı, yaşayış məntəqələri dağıdıldı, çoxsaylı insan həlak oldu və ya yaralandı.
2020-ci ildə baş vermiş 44 günlük Vətən müharibəsindən sonra bölgədə yeni geosiyasi reallıq formalaşdı. Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün böyük hissəsi bərpa olundu və ölkə qarşısında azad edilmiş ərazilərin bərpası, dayanıqlı sülhün təmin olunması kimi yeni vəzifələr yarandı.
Dünyada davam edən münaqişələr
Bu gün də dünyanın müxtəlif bölgələrində silahlı qarşıdurmalar davam edir. Ukraynada gedən müharibə bunun ən acı nümunələrindən biridir. Müharibə nəticəsində minlərlə insan həyatını itirib və ya yaralanıb, milyonlarla insan öz evlərini tərk etmək məcburiyyətində qalıb. Yaşayış məntəqələri dağıdılıb, infrastruktur ciddi zərər görüb.
Bu hadisələr bir daha göstərir ki, müharibənin əsas yükünü hər zaman dinc əhali daşıyır. Buna görə də beynəlxalq ictimaiyyətin münaqişələrin qarşısının alınması və sülh təşəbbüslərinin dəstəklənməsi istiqamətində səyləri xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Beynəlxalq hüququn rolu
Müasir dünyada dövlətlərin suverenliyi və ərazi bütövlüyü beynəlxalq hüququn əsas prinsipləri hesab olunur. Bu prinsiplərə hörmət edilməsi regionlarda sabitliyin və təhlükəsizliyin qorunmasının vacib şərtlərindəndir.
Münaqişələrin diplomatik yollarla həllinə üstünlük verilməsi, beynəlxalq təşkilatların daha fəal vasitəçilik mexanizmlərinin tətbiqi və beynəlxalq hüququn ardıcıl icrası gələcəkdə oxşar faciələrin qarşısının alınmasına töhfə verə bilər.
Nəticə
Tarix xalqlara yalnız keçmişi xatırlatmır, həm də gələcək üçün dərs verir. Azərbaycanın yaşadığı təcrübə göstərir ki, sülh, sabitlik və beynəlxalq hüquqa hörmət dövlətlərin davamlı inkişafı üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Müharibələr sərhədləri dəyişə bilər, lakin onların yaratdığı humanitar faciələr uzun illər insanların yaddaşında qalır. Buna görə də müasir dünyanın əsas məqsədi yeni qarşıdurmalar yaratmaq deyil, dialoq, əməkdaşlıq və qarşılıqlı hörmət əsasında təhlükəsiz gələcək qurmaq olmalıdır.
Qeyd: Bu yazıda ifadə olunan fikirlər müəllifin analitik yanaşmasını əks etdirir.
İlahə BAYINDIR
Tədqiqatçı