Hətta heç bir zərbə almadan da sümüyünüz sına bilər
Adi sümük sınıqları adətən yıxılma, yol-nəqliyyat hadisəsi və ya güclü zərbə nəticəsində sümük bütövlüyünün qəfil pozulması ilə baş verir. Lakin “stress sınıqları” (tez-tez “həddindən artıq yüklənmə sınıqları” da adlandırılır) heç bir qəfil travma olmadan meydana gəlir. Bunlar sümüyə düşən həddindən artıq yük və təkrarlanan gərginlik nəticəsində, zamanla hüceyrə səviyyəsində yaranan mikroskopik, nazik çatcıqlardır.
Sümüklər öz dözümlülük həddini aşan təzyiqlə üzləşdikdə, gizli bir təhlükə ilə qarşılaşırlar. Stress sınıqları məhz bu şəkildə yaranır. O, bunu bir binanın sütunlarında zamanla əmələ gələ bilən görünməz, nazik çatlarla müqayisə edir: eynilə bir tikili kimi, sümüklər də öz struktur imkanlarını aşan təzyiqə məruz qaldıqda bu gizli təhlükə ilə üz-üzə qalırlar.
Sümüklər cansız strukturlar deyil, daim özünü yeniləyən canlı toxumalar ibarətdir. Bu yenilənmə prosesində iki əsas hüceyrə qrupu rol oynayır: sümük toxumasını parçalayan osteoklastlar və yeni sümük toxuması yaradan osteoblastlar. İntensiv fiziki fəaliyyət və ya mexaniki gərginlik artdıqda, orqanizm təbii olaraq sümük parçalanmasını (osteoklastik fəaliyyəti) sürətləndirir. Normal şəraitdə bu parçalanma prosesini yeni sümük toxumasının formalaşması izləyir. Lakin sümüyə düşən yükün tezliyi və intensivliyi həddindən artıq olduqda, parçalanma sürəti formalaşma sürətini üstələyir. Nəticədə sümüyün mikroarxitekturası zəifləyir, mikroçatlar yaranır və proses sonda ‘stress sınığı’ ilə nəticələnir. Tibbi baxımdan stress sınıqları yaranma səbəblərinə görə iki növə bölünür. Birinci növ, sağlam sümüyə qeyri-adi dərəcədə yüksək mexaniki gərginlik düşdükdə baş verən ‘yorğunluq sınıqları’dır (fatigue fractures); bunlar əsasən idmançılarda, rəqqaslarda və hərbi qulluqçularda müşahidə olunur. İkinci növ isə, adətən osteoporoz və ya D vitamini çatışmazlığı kimi səbəblərdən mineral strukturu zəifləmiş sümüklərə gündəlik, normal yüklər düşdükdə yaranan ‘çatışmazlıq sınıqlarıdır.
Adilə Vəliyeva
