ABŞ NATO müttəfiqlərinə Rusiyaya qarşı ritorikanı yumşaltmağı niyə tövsiyə edir?
ELAZ.İNFO xəbər verir ki, ABŞ ilə Avropa arasında Rusiya məsələsinə münasibətdə mövcud olan fikir ayrılıqları yeni müstəviyə keçir. Vaşinqtonun NATO üzvü olan Baltikyanı ölkələrə Moskva ilə bağlı ictimai bəyanatlarda daha ölçülü dil seçməyi tövsiyə etməsi Qərb alyansının daxilində təhlükəsizlik strategiyası ətrafında ciddi müzakirələrə səbəb ola bilər.
Reuters agentliyinin oktyabrın 30-da yaydığı eksklüziv məlumata görə, ABŞ Müdafiə Nazirliyinin rəsmiləri son həftələr Litva, Latviya və Estoniya da daxil olmaqla bir sıra NATO ölkələrinin nümayəndələri ilə görüşlərdə Rusiyaya qarşı sərt ritorikanın yumşaldılmasını istəyiblər. Məlumat dörd anonim mənbəyə əsaslanır. Onların üçü Avropa, biri isə ABŞ rəsmisidir.
Məsələnin diqqətçəkən tərəfi odur ki, bu çağırışlar Rusiyanın Ukraynaya qarşı müharibəsinin davam etdiyi, Avropa ölkələrinin müdafiə xərclərini artırdığı və NATO-nun gələcək təhlükəsizlik arxitekturasının yenidən müzakirə olunduğu bir dövrdə səsləndirilir.
Bəs Vaşinqtonun bu mövqeyinin arxasında hansı siyasi və strateji hesablamalar dayanır?
Vaşinqtonun əsas narahatlığı: siyasi ritorika təhlükəsizlik risklərini artıra bilərmi?
Reuters-in məlumatına görə, ABŞ Müdafiə Nazirliyinin siyasət məsələləri üzrə rəhbəri Elbric Kolbi Baltikyanı ölkələrin nümayəndələri ilə görüşlərdə Rusiyanın təhrik edilməməsinin vacibliyini vurğulayıb.
Müzakirələr zamanı Rusiyanın guya çıxılmaz vəziyyətə düşmüş ölkə kimi təqdim edilməsi və Vladimir Putinin bu vəziyyətdə getdikcə daha riskli addımlar atdığına dair bəyanatlar Vaşinqtonun narazılıq doğuran nümunələri kimi göstərilib.
Kolbinin diqqət çəkdiyi ifadələrdən biri Rusiyanın “küncə sıxışdırılmış siçovul” kimi təsvir edilməsi olub. Söhbətin konkret hansı siyasi bəyanatdan getdiyi tam aydın deyil. Bununla belə, Estoniyanın baş naziri Kristen Mixal sentyabrın sonunda Putinə münasibətdə buna bənzər ifadə işlədib.
ABŞ tərəfinin yanaşması belə bir ehtimala əsaslanır: beynəlxalq münasibətlərdə emosional və təhqiramiz ritorika qarşı tərəfin siyasi manevr imkanlarını daralda, gərginliyin daha da artmasına şərait yarada bilər.
Ancaq burada mühüm fərq var. Sərt siyasi bəyanatla real hərbi çəkindirmə siyasəti eyni anlayış deyil. Bir ölkənin təhlükəsizlik maraqlarını açıq şəkildə müdafiə etməsi avtomatik olaraq müharibə istəməsi demək deyil. Eyni zamanda, diplomatik təmkin də təhlükəsizlik təhdidlərinə göz yummaq kimi başa düşülməməlidir.
Baltikyanı ölkələr niyə fərqli düşünür?
Litva, Latviya və Estoniya üçün Rusiya məsələsi sadəcə beynəlxalq siyasi müzakirə mövzusu deyil. Bu ölkələr Rusiyanın bilavasitə qonşuluğunda yerləşir və öz milli təhlükəsizlik strategiyalarını coğrafi mövqelərini nəzərə alaraq formalaşdırırlar.
Baltikyanı ölkələrin narahatlığının tarixi, siyasi və hərbi səbəbləri var. Sovet İttifaqının dağılmasından sonra müstəqilliklərini bərpa edən bu dövlətlər NATO üzvlüyünü təhlükəsizliklərinin əsas təminatlarından biri hesab edirlər.
Rusiya-Ukrayna müharibəsi isə onların təhlükəsizlik baxışlarına əlavə təsir göstərib. Ukrayna ərazisində baş verənlər Baltikyanı ölkələrdə müdafiə qabiliyyətinin gücləndirilməsi, hərbi hazırlıq və müttəfiqlərlə koordinasiyanın artırılması istiqamətində siyasəti daha da aktuallaşdırıb.
Bu baxımdan, həmin ölkələrin siyasi rəhbərlərinin Moskvanın davranışlarına dair sərt xəbərdarlıqlarını yalnız ritorik mübarizə kimi qiymətləndirmək düzgün olmazdı. Onlar öz cəmiyyətlərini mümkün təhlükələr barədə məlumatlandırmaq və müdafiə tədbirlərinə ictimai dəstək formalaşdırmaq istəyirlər.
Məhz bu məqamda Vaşinqtonla Baltikyanı ölkələr arasında yanaşma fərqi ortaya çıxır. ABŞ daha ehtiyatlı diplomatik dilə üstünlük verməklə eskalasiya risklərini məhdudlaşdırmağa çalışır. Baltikyanı ölkələr isə təhlükəsizlik narahatlıqlarının ictimai müzakirədə kifayət qədər açıq ifadə edilməsini vacib sayırlar.
Tramp administrasiyasının Rusiya siyasətində hansı dəyişikliklər görünür?
Vaşinqtonun çağırışlarını yalnız diplomatik etiket və siyasi ifadələr məsələsi kimi nəzərdən keçirmək kifayət deyil. Bu addım ABŞ-ın Rusiya-Ukrayna müharibəsinə son qoymaq istiqamətində yenidən fəallaşan diplomatik təşəbbüsləri ilə də əlaqəlidir.
Reuters-in məlumatında Donald Tramp administrasiyasının danışıqlar yolu ilə müharibənin dayandırılması istiqamətində yeni cəhdlərə başladığı bildirilir. Bu yanaşmada Rusiyaya qarşı sanksiyaların müəyyən şərtlərlə yumşaldılması ehtimalı, eyni zamanda Ukraynaya Rusiya enerji infrastrukturuna hücumları dayandırmaq istiqamətində təzyiq göstərilməsi kimi məsələlər yer alır.
Bu siyasət Vaşinqtonun prioritetlərinin yenidən müəyyənləşdirildiyini göstərən əlamətlərdən biri kimi qiymətləndirilə bilər.
ABŞ üçün əsas məqsədlərdən biri müharibənin davam etməsinin yaratdığı iqtisadi, hərbi və siyasi xərcləri azaltmaq, Avropada uzunmüddətli təhlükəsizlik risklərini idarə etmək və mümkün diplomatik razılaşmaya zəmin hazırlamaqdır.
Lakin danışıqların başlanması hələ münaqişənin həll olunacağı anlamına gəlmir. Tərəflərin ərazi, təhlükəsizlik təminatları, sanksiyalar və gələcək siyasi münasibətlər barədə mövqeləri arasında ciddi fərqlər qalır.
Burada başqa bir məsələ də var: ABŞ-ın Rusiya ilə münasibətləri yumşaltmaq cəhdləri Avropada Vaşinqtonun Ukraynaya və NATO müttəfiqlərinə dəstəyinin gələcəyi ilə bağlı suallar yarada bilər.
NATO daxilində fikir ayrılığı alyansın birliyinə necə təsir edə bilər?
NATO-nun gücü yalnız hərbi texnika, qoşun sayı və müdafiə büdcələri ilə ölçülmür. Alyansın siyasi birliyi və üzvlər arasında qarşılıqlı etimad da onun təhlükəsizlik sisteminin əsas elementlərindəndir.
Rusiya təhlükəsi ilə bağlı bəyanatların yumşaldılması məsələsi bu baxımdan həssasdır.
Bir tərəfdən, Vaşinqtonun ehtiyatlı diplomatik yanaşması Moskva ilə birbaşa qarşıdurma ehtimalını azaltmaq və danışıqlar üçün siyasi imkan yaratmaq məqsədi daşıya bilər.
Digər tərəfdən, Şərqi Avropa ölkələri ABŞ-ın belə çağırışlarını təhlükə barədə xəbərdarlıqların zəiflədilməsi kimi qəbul edə bilərlər. Əgər bu yanaşma müttəfiqlər arasında koordinasiya olmadan həyata keçirilərsə, alyansın vahid siyasi mövqeyinə xələl gətirə bilər.
Avropada təhlükəsizlik məsələlərinin müzakirəsində ikinci bir problem də meydana çıxır: ABŞ-ın Avropadakı hərbi mövcudluğunun gələcəyi.
Reuters qeyd edir ki, Elbric Kolbi ABŞ qoşunlarının Avropadakı sayına yenidən baxılması prosesində mühüm fiqurlardan biridir. Bu detal Vaşinqtonun diplomatik ritorika ilə yanaşı, NATO daxilində hərbi məsuliyyət bölgüsünə də diqqət yetirdiyini göstərir.
Beləliklə, müzakirə yalnız Rusiyaya hansı ifadələrlə müraciət edilməsindən ibarət deyil. Əsl məsələ Avropanın müdafiə yükünün hansı hissəsini öz üzərinə götürəcəyi və ABŞ-ın gələcəkdə bu təhlükəsizlik sistemində hansı rolu oynayacağıdır.
Avropa üçün əsas sual: diplomatik təmkin, yoxsa daha güclü çəkindirmə?
Avropa ölkələri hazırda iki mühüm vəzifəni paralel şəkildə həyata keçirməyə çalışırlar: bir tərəfdən müharibənin daha geniş əraziyə yayılmasının qarşısını almaq, digər tərəfdən isə Rusiyanın mümkün hərbi və hibrid təhdidlərinə qarşı müdafiə qabiliyyətini artırmaq.
Bu iki məqsəd arasında tarazlıq yaratmaq asan deyil.
Sərt bəyanatlar daxili siyasi auditoriyada dəstək qazandıra bilər, lakin diplomatik kanalları mürəkkəbləşdirmək riski də daşıyır. Həddindən artıq ehtiyatlı ritorika isə cəmiyyətlərdə təhlükənin miqyasının lazımi səviyyədə qiymətləndirilmədiyi təəssüratı yarada bilər.
Avropanın qarşısında duran əsas vəzifə bu iki yanaşmanı bir-birinə qarşı qoymadan birləşdirməkdir: təhlükəsizlik təhdidlərini açıq ifadə etmək, eyni zamanda diplomatik əlaqələr üçün imkanları qorumaq.
Azərbaycan üçün bu prosesin əhəmiyyəti nədir?
ABŞ ilə Avropa arasında Rusiya siyasəti ətrafında yaranan fikir ayrılıqları Cənubi Qafqaz üçün də əhəmiyyətsiz deyil.
Azərbaycan həm Avropa ilə enerji əməkdaşlığını inkişaf etdirir, həm də Rusiya və digər regional aktorlarla münasibətlərini nəzərə alaraq balanslaşdırılmış xarici siyasət yürüdür.
Avropanın enerji təhlükəsizliyi məsələsində Azərbaycanın rolu, Şərq-Qərb nəqliyyat marşrutları, regional ticarət və logistika əlaqələri bu geosiyasi dəyişikliklərin ölkəmiz üçün əhəmiyyətini artırır.
ABŞ və Avropa arasında təhlükəsizlik məsələlərində koordinasiyanın zəifləməsi Cənubi Qafqazda diplomatik və iqtisadi qərarların qəbuluna da təsir göstərə bilər. Eyni zamanda, Qərbin Rusiya ilə münasibətlərinin mümkün dəyişməsi region ölkələrinin xarici siyasət seçimlərinə yeni amillər əlavə edə bilər.
Azərbaycan üçün əsas məsələ böyük güclər arasındakı rəqabətdə öz milli maraqlarını qorumaq, regional sabitliyi dəstəkləmək və iqtisadi əməkdaşlıq imkanlarını genişləndirməkdir.
Nəticə: Vaşinqtonun çağırışı yeni strateji xəttin əlamətidir, yoxsa taktiki diplomatik addım?
ABŞ Müdafiə Nazirliyinin NATO müttəfiqlərinə ünvanladığı bildirilən çağırış Qərb alyansında Rusiya siyasətinə dair fərqli yanaşmaların mövcudluğunu üzə çıxarır.
Lakin bu məlumat əsasında ABŞ-ın NATO-dan uzaqlaşdığı və ya Rusiyaya qarşı təhlükəsizlik siyasətini köklü şəkildə dəyişdirdiyi qənaətinə gəlmək tezdir. Söhbət hələlik anonim mənbələrin təsvir etdiyi diplomatik görüşlərdən gedir. Pentaqon isə özəl müttəfiq danışıqları barədə yayılan iddiaları şərh etməkdən imtina edib.
Qarşıdakı dövrdə üç məsələ xüsusi diqqət tələb edəcək:
- Vaşinqtonun Rusiya-Ukrayna danışıqlarında hansı real güzəştləri nəzərdən keçirəcəyi;
- Baltikyanı ölkələrin və digər Avropa müttəfiqlərinin ABŞ-ın diplomatik yanaşmasına necə reaksiya verəcəyi;
- ABŞ-ın Avropadakı hərbi mövcudluğu və NATO daxilində məsuliyyət bölgüsünün hansı istiqamətdə dəyişəcəyi.
Bu hadisənin əsas mesajı ondan ibarətdir ki, Qərbin Rusiya ilə münasibətlərində yalnız hərbi güc deyil, diplomatik dil, siyasi koordinasiya və müttəfiqlər arasında etimad da strateji əhəmiyyət daşıyır.
İlahə BAYINDIR
