Fotoqrafiya artıq sadəcə kamera deyil: Azərbaycan incəsənət təhsilində yeni mərhələ
Bir vaxtlar fotoşəkil çəkmək üçün ayrıca kamera, film, fotolaboratoriya və kifayət qədər səbr lazım idi. Bu gün isə demək olar ki, hər kəsin əlində yüksək keyfiyyətli kamera var. Bir neçə saniyə ərzində çəkilən görüntü dünyanın istənilən nöqtəsinə yayıla bilir.
Texnologiya fotoqrafiyanı hamı üçün əlçatan edib.
Amma maraqlı olan başqa sualdır: fotoqrafiya hamı üçün əlçatan olduğu halda, onu sənət kimi öyrənməyə nə ehtiyac var?
Azərbaycanın mədəniyyət və incəsənət təhsilində bu suala cavab verə biləcək yeni addım atılıb. Azərbaycanda ilk dəfə incəsənət məktəbləri və mərkəzləri üçün “Fotoqrafiya sənəti” ixtisası üzrə tədris proqramı hazırlanıb. Proqram Mədəniyyət Nazirliyinin Mədəniyyət üzrə Elmi-Metodiki və İxtisasartırma Mərkəzi tərəfindən hazırlanıb.
İlk baxışda bu, sadəcə yeni bir ixtisasın tədris proqramına əlavə olunması kimi görünə bilər.
Əslində isə məsələ daha genişdir.
Telefon kamerası fotoqrafı əvəz etmir
Bu gün yaxşı foto çəkmək üçün peşəkar kameraya sahib olmaq əvvəlki qədər vacib deyil. Smartfonlar artıq yüksək keyfiyyətli görüntülər yaradır, avtomatik fokus, işıqlandırma və müxtəlif süni intellekt alətləri istifadəçiyə texniki işin böyük hissəsində kömək edir.
Lakin texnologiyanın inkişafı fotoqrafiyanı sənət olmaqdan çıxarmır.
Əksinə, texniki imkanlar artdıqca fotoqrafın əsas fərqi texnikadan çox baxışında görünməyə başlayır.
Eyni küçədə yüz nəfər şəkil çəkə bilər.
Amma həmin yüz nəfərin içərisindən yalnız bir neçəsi həmin küçənin hekayəsini görə bilər.
Fotoqrafiyanın mahiyyəti də məhz burada başlayır.
İşığı necə seçmək, kadrı necə qurmaq, insanın hansı anını tutmaq, hansı detalı ön plana çıxarmaq və ən əsası, çəkilən görüntü ilə tamaşaçı arasında emosional əlaqə yaratmaq — bunların heç birini sadəcə bahalı kamera avtomatik həll etmir.
Yeni proqramın əhəmiyyəti nədədir?
“Fotoqrafiya sənəti” üzrə ayrıca tədris proqramının hazırlanması bu sahəyə münasibətin dəyişdiyini göstərən addımlardan biridir.
Çünki fotoqrafiya artıq yalnız fərdi maraq və ya hobbi çərçivəsində deyil, öyrənilməsi, sistemləşdirilməsi və inkişaf etdirilməsi mümkün olan yaradıcılıq istiqaməti kimi təqdim olunur.
Bu isə gənclər üçün yeni imkanlar yarada bilər.
Fotojurnalistika, sənədli fotoqrafiya, portret, moda, reklam, memarlıq, mədəni irsin sənədləşdirilməsi və digər istiqamətlər fotoqrafiyanın müxtəlif sahələrini təşkil edir.
Daha maraqlısı isə rəqəmsal texnologiyaların bu sahələri sürətlə dəyişməsidir.
Bu gün fotoqraf yalnız fotoaparatla işləyən insan deyil. O, eyni zamanda rəqəmsal platformaları, görüntü emalını, vizual hekayəçiliyi və yeni texnoloji alətləri anlamalıdır.
Süni intellekt fotoqrafiyanın qarşısında yeni sual qoyur
Fotoqrafiyanın təhsil proqramına daxil olması məhz süni intellektin görüntü istehsalını sürətləndirdiyi bir dövrə təsadüf edir.
Bu gün real kameradan istifadə etmədən fotoya bənzəyən, hətta real fotoşəkildən seçilməsi çətin olan görüntülər yaratmaq mümkündür.
Belə vəziyyətdə fotoqrafiyanın gələcəyi ilə bağlı yeni sual yaranır:
Əgər kompüter görüntü yarada bilirsə, fotoqrafa niyə ehtiyac qalır?
Cavab isə fotoqrafiyanın əsas mahiyyətindədir.
Fotoqrafiya yalnız görüntü yaratmaq deyil. Fotoqrafiya həm də reallığı qeydə almaq, anı sənədləşdirmək və hadisəyə insan baxışı gətirməkdir.
Müharibənin, təbii fəlakətin, insanların gündəlik həyatının, şəhərin dəyişən simasının və tarixi hadisələrin fotoşəkilləri yalnız estetik görüntülər deyil. Onlar gələcək üçün vizual yaddaşdır.
Süni intellekt müəyyən görüntünü yarada bilər.
Amma konkret insanın konkret anda yaşadığı hadisəni onun yerinə yaşamır.
Məhz buna görə real fotoqrafiyanın sənədli və tarixi əhəmiyyəti gələcəkdə də qalacaq.
Azərbaycan üçün daha bir imkan: milli yaddaşın qorunması
Fotoqrafiyanın təhsil sistemində inkişaf etdirilməsi Azərbaycan üçün başqa baxımdan da əhəmiyyətlidir.
Ölkənin şəhərləri, kəndləri, tarixi abidələri, sənətkarlığı, məişəti və insanları haqqında çox böyük vizual arxiv yaratmaq mümkündür.
Bəzən bir fotoşəkil uzun mətnin ifadə edə bilmədiyi bir dövrü gələcəyə daşıya bilir.
Bu baxımdan yeni nəsil fotoqrafların hazırlanması yalnız incəsənət sahəsinin inkişafı deyil, həm də mədəni yaddaşın qorunması məsələsidir.
Bu gün çəkilən bir küçə fotosu gələcəkdə həmin məkanın necə dəyişdiyini göstərən tarixi sənədə çevrilə bilər.
Bu gün sənədləşdirilən bir sənətkarın işi illər sonra artıq mövcud olmayan ənənə haqqında mühüm məlumat verə bilər.
Bu gün lentə alınan bir kənd həyatının görüntüləri sabah həmin həyat tərzinin vizual salnaməsi ola bilər.
Fotoqrafiya məktəbdən küçəyə çıxmalıdır
Burada ən vacib məqam isə proqramın hazırlanması ilə işin bitməməsidir.
Əgər fotoqrafiya incəsənət məktəblərində öyrədilirsə, şagirdə yalnız kamera düyməsinin funksiyasını öyrətmək kifayət etməyəcək.
Ona baxmağı öyrətmək lazımdır.
Çünki yaxşı fotoqraf əvvəlcə yaxşı müşahidəçidir.
O, işığın dəyişməsini, insan davranışını, şəhərin ritmini, tarixi detalı və adi görünən bir hadisənin arxasındakı hekayəni görə bilməlidir.
Bu isə texniki bilikdən daha böyük məsələdir.
Buna görə fotoqrafiya təhsili texnika ilə yanaşı estetika, tarix, kompozisiya, vizual mədəniyyət və etik məsuliyyət anlayışlarını da əhatə etməlidir.
Ən böyük dəyişiklik düşüncə tərzində ola bilər
Azərbaycanın incəsənət məktəblərində fotoqrafiyaya ayrıca istiqamət kimi yanaşılması bir tərəfdən yeni peşə imkanları yaradırsa, digər tərəfdən gənclərin vizual dünyaya münasibətini dəyişə bilər.
Çünki bu gün gənclər əvvəlki nəsillərlə müqayisədə daha çox görüntü istehsal edir.
Amma çox görüntü yaratmaq hələ vizual mədəniyyət demək deyil.
Gündə yüzlərlə foto çəkə bilərik.
Əsas məsələ onların içərisindən hansı görüntünün yadda qalmağa layiq olduğunu seçməkdir.
Fotoqrafiya sənəti də məhz bu seçimdən başlayır.
Yeni mərhələnin əsas sualı
Azərbaycanda “Fotoqrafiya sənəti” üzrə ilk tədris proqramının hazırlanması mühüm başlanğıcdır. Lakin bunun real nəticəsini proqramın mövcudluğu deyil, onun necə tətbiq ediləcəyi müəyyən edəcək.
Əgər bu istiqamətdə peşəkar müəllimlər, müasir avadanlıq, praktiki təlim, sərgi imkanları və real yaradıcılıq mühiti formalaşarsa, yeni proqram fotoqrafiyaya marağın sistemli təhsilə çevrilməsinə şərait yarada bilər.
Ən əsası isə gənclərə yalnız foto çəkmək deyil, gördüklərini mənalandırmaq öyrədilməlidir.
Çünki texnologiya hər kəsə kamera verə bilər.
Amma sənət insana nəyə baxmalı olduğunu və gördüyünü necə anlatmalı olduğunu öyrədir.
Azərbaycan fotoqrafiyasının qarşısında indi məhz belə bir imkan dayanır: telefonla çəkilən milyonlarla görüntünün içərisindən tarixə, sənətə və milli yaddaşa çevrilə biləcək yeni fotohekayələr yaratmaq.
Və bəlkə də bu gün hazırlanan yeni proqramın ən böyük əhəmiyyəti elə budur — fotoqrafiyanı sadəcə görüntü istehsalından çıxarıb, düşüncə və sənət dilinə çevirmək.
İlahə BAYINDIR
