1988-ci il “Anonim Erməni Xronikası” nəşrinin mənbəşünaslıq baxımından yenidən qiymətləndirilməsi Müəllif Rıza Qaraçay Hazırlayan SACN – Güney Azərbaycan Konsultasiya Şəbəkəsi (Sweden) Tarix yalnız keçmiş deyil, gələcəyin siyasi xəritəsidir Bir millət öz tarixini özü araşdırmadıqda, onu başqaları yazır. Bir tarixçi mənbəni yoxlamadıqda, gələcək nəsillər saxta məlumatları həqiqət hesab edə bilirlər.
XX əsrin sonlarında SSRİ-nin dağılması ərəfəsində tarix elmi Cənubi Qafqazda siyasi mübarizənin əsas vasitələrindən birinə çevrildi. Bu dövrdə çap olunan bəzi kitablar sonradan yüzlərlə məqaləyə, dissertasiyaya və siyasi arqumentlərə istinad mənbəyi oldu. Buna görə də həmin nəşrlərin yenidən elmi ekspertizadan keçirilməsi artıq təkcə akademik məsələ deyil. Bu, milli yaddaş məsələsidir. Mənbəşünaslıq niyə vacibdir? Tarix elminin əsas prinsiplərindən biri budur: Əgər sənədin mənşəyi məlum deyilsə, həmin sənəd avtomatik olaraq etibarlı tarixi mənbə hesab edilə bilməz. Tarixşünaslıq aşağıdakı sualları cavablandırmalıdır: Əlyazma haradadır? Kim yazıb? Hansı tarixdə yazılıb? Sonrakı köçürmələr necə aparılıb? Orijinal mətn qorunubmu? Tərcümə zamanı dəyişiklik edilibmi? Bu suallar cavablandırılmadan sənəd yalnız araşdırma predmetidir, sübut deyil. 1988-ci il nəşri haqqında açıq qalan suallar 1988-ci ildə nəşr olunmuş “Osmanlıların erməni və İran şəhərlərinə qarşı müharibəsinin tarixi (1722–1736)” adlı kitab Azərbaycan tarixşünaslığında geniş istifadə olunmuşdur. Lakin mənbəşünaslıq baxımından bir sıra mühüm suallar ortaya çıxır. 1. Orijinal əlyazma haradadır? Əgər nəşr olunan mətn orijinal əlyazmaya deyil, sonrakı köçürmələrə əsaslanırsa, onda hər dəyişiklik ayrıca tədqiq olunmalıdır. Bu, paleoqrafiyanın əsas tələbidir. 2. Tərcümə zənciri necədir? Əgər mətn orijinal → köçürmə → başqa tərcümə → yeni tərcümə şəklində hazırlanıbsa, onda hər mərhələdə mətn dəyişə bilər. Belə hallarda mütləq variantların müqayisəsi, filoloji ekspertiza, paleoqrafik analiz aparılmalıdır. 3. Müəllif anonimdirsə Anonim mənbələr tarix elmində istifadə olunur. Lakin onlar daxili tənqid, xarici tənqid, digər mənbələrlə müqayisə keçmədən əsas istinad ola bilməz. Demoqrafik məlumatlar ayrıca yoxlanmalıdır Tarix elmi yalnız bir sənədə əsaslana bilməz.
Əgər bir mənbədə verilən əhali və hərbi qüvvə haqqında məlumatlar Osmanlı təhrir dəftərləri, Səfəvi sənədləri, Əfşar dövrünün mənbələri, Avropa səyyahlarının qeydləri, Qacar arxivləri ilə uyğun gəlmirsə, onda həmin rəqəmlər ayrıca araşdırılmalıdır. Tarixçi əvvəlcə müqayisə edir, yalnız sonra nəticə çıxarır. Toponimlər niyə dəyişir? Cənubi Qafqaz tarixində yer adlarının dəyişdirilməsi geniş araşdırılan mövzudur. Toponimlərin tərcümə olunması, dəyişdirilməsi, başqa dillərə uyğunlaşdırılması tarixi coğrafiyanın öyrənilməsində mühüm problemlər yaradır. Bu səbəbdən hər bir yer adı xəritələr, arxivlər, vergi dəftərləri, səyyah qeydləri ilə birlikdə araşdırılmalıdır. 1988-ci ilin siyasi konteksti 1988-ci il həm SSRİ tarixində, həm də Qarabağ münaqişəsinin başlanğıcı baxımından dönüş nöqtəsi idi. Belə dövrdə nəşr olunan tarixi əsərlərin elmi metodologiyası, mənbələri, istifadə olunan terminologiya yenidən qiymətləndirilməlidir. Bu, bütün tarixçilər üçün normal akademik praktikadır. Tarix elmində əsas prinsip Tarix şəxsiyyətlər üzərində deyil, mənbələr üzərində qurulur. Heç bir alim nə qədər tanınmış olsa da, onun əsərləri elmi tənqiddən kənarda qala bilməz. Elmdə toxunulmaz müəllif yoxdur. Yalnız yoxlanılmış fakt vardır. Azərbaycan tarixşünaslığının qarşısında duran vəzifələr SACN hesab edir ki, artıq aşağıdakı istiqamətlərdə beynəlxalq səviyyədə yeni layihələr hazırlanmalıdır: Osmanlı arxivlərinin tam rəqəmsal müqayisəsi Səfəvi və Qacar sənədlərinin yenidən nəşri Venesiya, Vatikan və Mxitarist arxivlərində saxlanılan erməni əlyazmalarının müstəqil ekspertizası Cənubi Qafqaz toponimlərinin beynəlxalq atlasının hazırlanması Mənbəşünaslıq üzrə beynəlxalq ekspert komissiyasının yaradılması Nəticə Tarix elmində ən böyük təhlükə səhv deyil.
Yoxlanılmamış məlumatın həqiqət kimi qəbul edilməsidir. Əgər hər hansı sənəd orijinalı göstərilmədən, tərcümə zənciri tam açıqlanmadan, başqa mənbələrlə müqayisə edilmədən tarix elminə daxil edilirsə, onda həmin sənəd yenidən elmi ekspertizadan keçirilməlidir. Bu, heç bir alimə qarşı münasibət deyil. Bu, elmə hörmətin tələbidir. Çünki tarix yalnız keçmişi izah etmir. Tarix gələcək nəsillərin milli yaddaşını formalaşdırır. Tövsiyə olunan elmi mənbələr Marc Bloch, The Historian’s Craft. R. J. Shafer, A Guide to Historical Method. Howell, Martha & Prevenier, Walter, From Reliable Sources: An Introduction to Historical Methods. Anthony Grafton, The Footnote: A Curious History. Halil İnalcık, Osmanlı təhrir dəftərləri və Osmanlı sosial-iqtisadi tarixi üzrə əsərləri. Colin Imber, The Ottoman Empire, 1300–1650. Roger Savory, Iran under the Safavids. Ernest Tucker, Nadir Shah’s Quest for Legitimacy.
Riza Qaraçay
