Yer kürəsində mezozoy erasının flora və faunasının, xüsusən də dinozavrların nəsil kəsilməsinə səbəb olan qlobal fəlakətlə bağlı elmdə inqilabi yenilik edilib. Avropalı və kanadalı geoloqlar təxminən 66 milyon il əvvəl planetimizə çırpılan nəhəng asteroidin kimyəvi tərkibini dəqiq müəyyən ediblər.
ELAZ.İNFO xəbər verir ki, aparılan son araşdırmalar məşhur Çiksulub (Chicxulub) asteroidinin kainatda çox nadir tapılan səma cismləri qrupuna aid olduğunu ortaya çıxarıb. Britaniya Kolumbiyası Universitetinin (UBC) mətbuat xidmətinin yaydığı məlumata görə, bu asteroid kimyəvi tərkibinə görə 1868-ci ildə Fransada tapılmış məşhur “Ornans” (Ornans) meteoritinə bənzəyib. Tədqiqatın rəhbərlərindən biri, UBC professoru Filipp Klays (Philippe Claeys) tapıntının əhəmiyyətini belə izah edib:
“Bu, olduqca nadir bir obyekt növüdür – ‘Ornans’ meteoritinin analoqlarına heç də hər muzey kolleksiyasında rast gəlmək mümkün deyil. Bu qrup səma cismlərinin tərkibində karbon və kükürd kimi uçucu elementlər olduqca azdır. Bu fakt isə elm aləmində populyar olan bir fərziyyəni – asteroidin düşməsi zamanı ayrılan kükürd birləşmələrinin mezozoy heyvanlarının kütləvi məhvində əsas rol oynaması iddiasını ciddi şəkildə sual altında qoyur”. Elm adamlarının hesablamalarına görə, təxminən 65,5–66 milyon il əvvəl təbaşir dövrünün sonunda Yerə diametri 10-15 kilometr olan nəhəng asteroid düşüb və Meksikanın cənubunda 300 kilometrlik nəhəng Çiksulub kraterini yaradıb. Bu fəlakətin baş verdiyinə heç kim şübhə etməsə də, dinozavrların məhvindəki rolu və dəqiq iqlim fəsadları hələ də mübahisə mövzusu olaraq qalırdı.
Geoloqlar indiyədək bu obyektin karbonlu xondritlər (karbonla zəngin primitiv meteoritlər) sinfinin hansı xüsusi növünə aid olduğunu bilmirdilər. Çünki bu sinfə aid fərqli qrupların kimyəvi tərkibi və sıxlığı kəskin şəkildə fərqlənir. Sırrı açmaq üçün mütəxəssislər Danimarka, İspaniya və İtaliyanın beş müxtəlif bölgəsindən toplanmış və fəlakət dövrünə aid gilli süxurlardan asteroid hissəciklərini analiz ediblər. Tədqiqatçılar bu hissəciklərdə ağır metallardan biri olan nikel-60 ($^{60}\text{Ni}$) izotopunun konsentrasiyasını ölçüblər. Çünki bu izotopun payı meteoritlərin yaranma şəraitindən asılı olaraq dəyişir. Ölçümlər heyrətamiz nəticə verib: Çiksulub asteroidi əvvəllər güman edildiyi kimi geniş yayılmış “CM-xondritləri” deyil, çox nadir olan “CO-xondritləri” növünə aid olub. Dünyada bu növə aid cəmi bir neçə tapıntı var ki, onlardan da ən məşhurları Fransadakı “Ornans” və Rusiyadakı “Kainsaz” meteoritləridir.
Bu kəşf geoloqlar üçün böyük sürpriz olub. Çünki əvvəllər hesab edilirdi ki, dinozavrların məhvinə səbəb olan qlobal soyuqlaşmanı və “nüvə qışını” yaradan kükürd dumanının təxminən yarısı məhz asteroidin özünün buxarlanması nəticəsində atmosferə yayılıb. Lakin tapılan “CO-xondritləri” demək olar ki, tərkibində kükürd saxlamır. Bu isə o deməkdir ki, atmosferi zəhərləyən kükürd emissiyaları asteroiddən deyil, onun Yerdəki kükürdlə zəngin süxurları (məsələn, gips təbəqələrini) buxarlandırmasından qaynaqlanıb. Yaxud da mezozoy faunasının sürətlə yox olmasına tamamilə fərqli kosmik və ya geoloji amillər təkan verib.
Ruslan MƏMMƏDOV
