Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev ilə Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyanın Bişkekdə keçirilən görüşü Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərində prosesin yeni mərhələyə keçdiyini göstərən siyasi təmaslardan biri kimi diqqət çəkir.
Görüşün Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının Zirvə toplantısı çərçivəsində baş tutması da təsadüfi məqam deyil. Bakı və İrəvan arasında münasibətlər artıq yalnız ikitərəfli müstəvidə deyil, daha geniş regional və beynəlxalq kontekstdə formalaşır. Bu baxımdan Bişkekdəki təmasın əhəmiyyəti görüşün özündən daha çox, hansı siyasi mərhələdə baş verməsindədir.
Əsas məqam ondan ibarətdir ki, tərəflər 2025-ci ilin avqustunda Vaşinqtonda əldə olunan razılaşmaların yaratdığı yeni siyasi çərçivədən sonra münasibətlərin praktik tərəfinə keçməyə çalışırlar. Azərbaycan Prezidentinin rəsmi məlumatında Bişkek görüşündə həmin Vaşinqton razılaşmalarının icrası və Azərbaycan-Ermənistan arasında ticarət-iqtisadi əlaqələrin inkişafı məsələlərinin müzakirə edildiyi bildirilir.
Bu detal xüsusilə əhəmiyyətlidir.
Çünki Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərində uzun illər əsas müzakirə predmeti təhlükəsizlik, sərhəd və siyasi münaqişə olub. İndi isə gündəliyə ticarət və iqtisadi münasibətlərin daxil olması prosesin məntiqinin dəyişdiyini göstərir.
Siyasi razılaşmadan iqtisadi münasibətlərə
Sülh prosesinin ən çətin mərhələlərindən biri siyasi razılaşmanın real həyatda işləyən münasibətlər sisteminə çevrilməsidir.
İki ölkə arasında siyasi dialoq mövcud ola bilər, liderlər görüşə bilər, sənədlər hazırlana bilər. Lakin bütün bunların uzunmüddətli nəticəyə çevrilməsi üçün qarşılıqlı iqtisadi maraq yaranmalıdır.
Məhz bu səbəbdən Bişkek görüşündə ticarət-iqtisadi əlaqələrin ayrıca müzakirə olunması diqqət çəkir.
Əgər Azərbaycan və Ermənistan arasında ticarət genişlənirsə, enerji və logistika əlaqələri yaranırsa, nəqliyyat marşrutları işləməyə başlayırsa, münasibətlərin xarakteri də dəyişir. Qarşı tərəflə iqtisadi əlaqəsi olan dövlət üçün yeni qarşıdurmanın qiyməti daha yüksək olur.
Başqa sözlə, iqtisadi əlaqələr sülhün yalnız nəticəsi deyil, eyni zamanda onun qoruyucu mexanizminə çevrilə bilər.
Vaşinqtondan Bişkekə qədər
Bişkek görüşünü 2025-ci ilin avqustunda Vaşinqtonda baş verən proseslərdən ayrı qiymətləndirmək mümkün deyil.
Vaşinqtonda İlham Əliyev, Nikol Paşinyan və ABŞ Prezidenti Donald Trampın iştirakı ilə keçirilən görüşdən sonra Azərbaycan və Ermənistan arasında sülh və dövlətlərarası münasibətlərin təsis olunmasına dair sazişin razılaşdırılmış mətni paraflanmış, kommunikasiyaların açılmasının əhəmiyyəti vurğulanmış və TRIPP layihəsi ilə bağlı çərçivə müəyyən edilmişdi.
Buna görə Bişkekdəki görüşü sıfır nöqtəsindən başlayan yeni danışıqlar kimi təqdim etmək düzgün olmaz.
Əksinə, burada daha çox artıq formalaşmış siyasi çərçivənin sonrakı mərhələyə necə daşınması məsələsi görünür.
Bu mərhələnin əsas sualı da dəyişir:
Tərəflər nə barədə razılaşa bilər? sualından daha çox, əldə olunan razılaşmalar real həyatda necə işləyəcək? sualı ön plana çıxır.
Region üçün əsas məsələ yolların açılmasıdır
Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinin iqtisadi tərəfinin ən böyük potensiallarından biri nəqliyyatdır.
2025-ci ilin Vaşinqton Bəyannaməsində kommunikasiyaların açılması, Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan arasında bağlantının təmin edilməsi və Ermənistan üçün də beynəlxalq və daxili bağlantı imkanlarının yaradılması vurğulanmışdı. TRIPP layihəsi də bu çərçivədə ayrıca qeyd olunmuşdu.
Bu məsələnin əhəmiyyəti yalnız Azərbaycan və Ermənistanla məhdudlaşmır.
Cənubi Qafqaz coğrafi baxımdan Avropa ilə Asiya arasında mühüm keçid məkanıdır. Yeni yolların və dəmir yolu bağlantılarının açılması regionun logistika xəritəsini dəyişə bilər.
Azərbaycan üçün bunun mənası daha geniş tranzit imkanları, Naxçıvanla bağlantının möhkəmlənməsi və Türkiyə istiqamətində nəqliyyat əlaqələrinin şaxələndirilməsidir.
Ermənistan üçün isə uzun müddət bağlı qalmış regional kommunikasiya imkanlarının genişlənməsi deməkdir.
Bu baxımdan nəqliyyat məsələsi siyasi kompromisdən daha çox iqtisadi qarşılıqlı asılılıq yarada biləcək mexanizm kimi çıxış edir.
Bişkek niyə əhəmiyyətlidir?
Görüşün məhz Bişkekdə baş tutması da siyasi baxımdan diqqətəlayiqdir.
Azərbaycan və Ermənistan liderləri ŞƏT Zirvə toplantısında iştirak edirlər. Bu isə onların ikitərəfli məsələləri daha geniş beynəlxalq platformanın fonunda müzakirə etməsinə imkan verir.
Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ilə əlaqələrinin son illərdə sürətlə genişlənməsi nəzərə alınanda Bişkek görüşünün başqa bir tərəfi də ortaya çıxır.
Bakı özünü yalnız Cənubi Qafqazın siyasi aktoru kimi deyil, Xəzər hövzəsi, Mərkəzi Asiya, Türkiyə və Avropa arasında bağlantı yaradan ölkə kimi mövqeləndirir.
Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinin normallaşması isə bu geoiqtisadi xəritənin mühüm elementlərindən birinə çevrilə bilər.
Ən vacib dəyişiklik: gündəliyin dili
Azərbaycan və Ermənistan arasında münasibətlərdə dəyişiklik bəzən yalnız böyük siyasi bəyanatlarla ölçülür.
Lakin prosesin həqiqi istiqamətini gündəlikdəki sözlər də göstərir.
“Ərazi”, “sərhəd”, “təhlükəsizlik” kimi mövzuların yanında “ticarət”, “iqtisadi əlaqələr”, “nəqliyyat” və “kommunikasiya” kimi anlayışların daha çox görünməsi siyasi münasibətlərin iqtisadi mərhələyə keçməyə başladığını göstərir.
Bu, avtomatik olaraq bütün problemlərin həll edilməsi demək deyil.
Əksinə, siyasi razılaşmaların praktiki icrası qarşıda yeni və kifayət qədər mürəkkəb suallar yarada bilər. Sərhəd, hüquqi prosedurlar, gömrük, təhlükəsizlik, yükdaşımaların təşkili və tərəflərin qarşılıqlı etimadı kimi məsələlər bu prosesin real sınaqları olacaq.
Qarşıda əsas sınaq nədir?
Bişkek görüşünün ən mühüm nəticəsini yalnız “liderlər görüşdü” cümləsində axtarmaq düzgün deyil.
Əsas məsələ bundan sonra nə baş verəcəyidir.
Əgər siyasi dialoq real iqtisadi layihələrə, ticarət əlaqələrinə və nəqliyyat bağlantılarına çevrilərsə, Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərində yeni mərhələdən danışmaq üçün daha ciddi əsas yaranacaq.
Əks halda, liderlərin görüşləri yalnız diplomatik təmaslar səviyyəsində qala bilər.
Buna görə Bişkek görüşünə münasibətdə ən doğru yanaşma nə həddindən artıq optimizm, nə də skeptisizmdir. Burada artıq müəyyən siyasi baza formalaşıb və indi həmin bazanın praktik nəticələrə çevrilməsi mərhələsi başlayır.
Bişkekdən verilən əsas mesaj məhz budur: Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərində müzakirənin ağırlıq mərkəzi tədricən münaqişənin nəticələrindən münasibətlərin gələcək modelinə doğru dəyişir. Bu modelin nə qədər davamlı olacağını isə bundan sonra atılacaq konkret iqtisadi və nəqliyyat addımları müəyyən edəcək.
İlahə BAYINDIR
