Bərdə faciəsi: Müharibənin yaddaşlarda qalan ağrısı və mülki insanların unudulmayan taleyi
Müharibənin həqiqi mənzərəsini yalnız cəbhədə baş verən döyüşlər, hərbi əməliyyatlar və dəyişən mövqelərlə təsvir etmək mümkün deyil. Müharibənin ən ağır tərəfi bəzən döyüş meydanından uzaqda — evində, küçədə, gündəlik həyatını yaşayan insanların taleyində üzə çıxır. Dinc sakinlərin təhlükə ilə üz-üzə qalması, ailələrin yaxınlarını itirməsi, uşaqların qorxu içində böyüməsi müharibənin insan həyatında açdığı yaraların yalnız bir hissəsidir.
Bərdə faciəsi də Azərbaycanın kollektiv yaddaşında məhz belə ağrılı hadisələrdən biri kimi qalır. Bu hadisəni xatırlamaq təkcə keçmişdə yaşananları yada salmaq deyil. Eyni zamanda, münaqişələrin ən ağır nəticələrini çox vaxt günahsız insanların daşıdığını bir daha anlamaq, mülki əhalinin qorunmasının nə qədər həyati əhəmiyyət daşıdığını vurğulamaqdır.
Bir şəhərin yaddaşına həkk olunan ağrı
2020-ci il oktyabrın 28-də Bərdə şəhərində baş verən raket hücumu münaqişənin mülki əhali üçün yaratdığı təhlükələri kəskin şəkildə gündəmə gətirdi. Gündəlik həyatın davam etdiyi bir şəhərdə insanların ölüm və yaralanma təhlükəsi ilə üzləşməsi müharibənin coğrafiyasının yalnız cəbhə xətti ilə məhdudlaşmadığını göstərirdi.
Belə hadisələrin arxasında yalnız rəsmi məlumatlarda qeyd olunan rəqəmlər dayanmır. Hər itki bir ailənin həyatında yaranan boşluq, yaralanan hər insan üçün uzun və çətin bərpa prosesi, hər sarsıntı yaşayan uşaq üçün isə illərlə davam edə biləcək qorxu deməkdir. İtirilən insan həyatını heç bir rəqəm tam ifadə edə bilməz. Rəqəmlər hadisənin miqyasını göstərsə də, hər bir insan taleyinin arxasındakı ağrını yalnız qismən çatdırır.
Bərdə faciəsini xatırlayarkən diqqət yalnız hadisənin özünə deyil, onun insanlarda buraxdığı izlərə də yönəlməlidir. Çünki müharibənin bitməsi təhlükənin dərhal aradan qalxması demək deyil. Yaxınını itirən ailələrin kədəri, fiziki və psixoloji travmalar, dağılan həyat planları uzun müddət davam edir.
Mülki əhalinin müdafiəsi — humanitar məsuliyyət
Silahlı münaqişələr zamanı mülki şəxslərin qorunması beynəlxalq humanitar hüququn əsas prinsiplərindən biridir. Döyüşən tərəflərlə mülki əhali arasında fərq qoyulması, hücumlar zamanı mülki şəxslərə dəyəcək zərərin minimuma endirilməsi və mülki obyektlərin müdafiəsi bu hüququn başlıca tələblərindəndir.
Bu prinsiplər yalnız beynəlxalq sənədlərdə əks olunan hüquqi normalar deyil. Onların mahiyyətində insan həyatına hörmət, günahsız insanların qorunması və müharibənin dağıdıcı təsirlərinin məhdudlaşdırılması dayanır. Mülki əhali üçün təhlükənin yaranması hər dəfə bir sualı yenidən aktuallaşdırır: müharibə şəraitində insan həyatının qorunması üçün bütün mümkün tədbirlər görülürmü?
Hadisələrin hüquqi qiymətləndirilməsi konkret faktlara, sübutlara və müvafiq beynəlxalq normalara əsaslanmalıdır. Bununla yanaşı, mülki şəxslərin həyatını itirməsi və yaralanması kimi nəticələrə biganə yanaşmaq olmaz. İnsan həyatının müdafiəsi siyasi mövqedən asılı olmayan fundamental humanitar dəyərdir.
Xatırlamaq yalnız keçmişə baxmaq deyil
Faciələrin ildönümlərində səslənən bəyanatlar və xatırlatmalar cəmiyyətin tarixi yaddaşını qorumaq baxımından mühüm rol oynayır. Lakin xatırlamaq yalnız keçmiş hadisələri təkrar gündəmə gətirməklə məhdudlaşmamalıdır. Bu yaddaş gələcəkdə oxşar faciələrin qarşısının alınması üçün məsuliyyət hissini də gücləndirməlidir.
Bərdə faciəsinin xatırlanması müharibənin dinc sakinlər üçün yaratdığı təhlükələrin unudulmamasına, mülki əhalinin müdafiəsi məsələsinin daim diqqətdə saxlanmasına xidmət edir. Bu, həm də gələcək nəsillərə münaqişələrin arxasında insan talelərinin dayandığını anlatmaq imkanıdır.
Tarixi yaddaşın qorunması qisas hissinin deyil, insan həyatına verilən dəyərin, ədalətə və məsuliyyətə bağlılığın möhkəmlənməsinə xidmət etməlidir. Ağrılı hadisələri xatırlamaq onların təkrar yaşanmaması üçün dərs çıxarmaq, mülki insanların təhlükəsizliyini prioritet hesab etmək və humanitar prinsiplərin əhəmiyyətini daim vurğulamaq deməkdir.
Unudulmayan faciənin əsas mesajı
Bərdə faciəsi Azərbaycanın müharibə yaddaşında dinc əhalinin üzləşdiyi təhlükələri xatırladan ağrılı səhifə olaraq qalır. Belə hadisələrin anılması itkilərə hörmət göstərmək, zərər çəkən insanların yaşadıqlarını unutmadığını bildirmək və mülki şəxslərin müdafiəsinin əhəmiyyətini bir daha önə çəkmək baxımından vacibdir.
Müharibənin nəticələri yalnız tarix kitablarında və rəsmi hesabatlarda yaşamır. Onlar ailələrin xatirələrində, yarımçıq qalan arzularında və itkilərin yaratdığı səssiz boşluqlarda da qalır. Buna görə də hər bir faciənin yaddaşda saxlanması insan həyatının dəyərini qorumaqla birbaşa bağlıdır.
Bərdəni xatırlamaq — dinc insanların taleyini unutmamaqdır. Bu yaddaşın ən mühüm mənası isə bir daha heç bir şəhərdə, heç bir ailənin həyatında belə ağrıların yaşanmaması üçün insan həyatının və mülki əhalinin təhlükəsizliyinin hər zaman ön planda tutulmasıdır.
İlahə BAYINDIR
