ELAZ.İNFO xəbər verir ki, Bakı–Daşkənd xəttində iqtisadi münasibətlər yeni mərhələyə keçir. 5 milyard dollarlıq layihə portfeli iki ölkənin siyasi yaxınlığının artıq real iqtisadi maraqlara çevrildiyini göstərir.
Azərbaycanla Özbəkistan arasında iqtisadi əməkdaşlığın həcmi 5 milyard dolları ötüb. Bu rəqəmi yalnız investisiya statistikasının növbəti göstəricisi kimi qəbul etmək doğru olmaz. Çünki söhbət iki ölkə arasında münasibətlərin miqyasından daha çox, Azərbaycanın Mərkəzi Asiyada özünə qurduğu iqtisadi mövqedən gedir.
İqtisadiyyat naziri Şahin Mustafayevin açıqladığı rəqəm Bakı ilə Daşkənd arasında artıq bir neçə istiqaməti əhatə edən geniş layihələr paketinin formalaşdığını göstərir. Nəqliyyat, sənaye, enerji, logistika və digər sahələr üzrə əməkdaşlıq genişləndikcə, iki ölkənin münasibətləri ənənəvi diplomatik tərəfdaşlıq çərçivəsindən çıxaraq daha praktik müstəviyə keçir.
Burada əsas sual isə 5 milyard dolların özü deyil.
Əsas məsələ budur: bu vəsait hansı sahələrə yönəlir və Azərbaycan üçün bunun strateji qazancı nədir?
Sadəcə ticarət deyil, istehsal zənciri qurmaq cəhdi
Azərbaycan və Özbəkistan münasibətlərində diqqət çəkən məqam əməkdaşlığın yalnız qarşılıqlı ticarətin artırılması üzərində qurulmamasıdır. Son illərin mənzərəsi göstərir ki, tərəflər birgə istehsal və investisiya layihələrinə daha çox əhəmiyyət verir.
Bu yanaşmanın iqtisadi baxımdan mühüm üstünlüyü var.
Sadə ticarət modelində bir ölkə digərinə məhsul satır, qarşılığında başqa məhsul alır. Birgə istehsal modelində isə tərəflər müəyyən bir məhsulun istehsal zəncirinin ayrı-ayrı halqalarında iştirak edir. Bu isə daha uzunmüddətli iqtisadi bağlılıq yaradır.
Azərbaycan üçün Özbəkistan bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çünki Daşkənd böyük əhali bazarına, geniş sənaye potensialına və Mərkəzi Asiyanın əsas iqtisadi mərkəzlərindən birinə malikdir. Azərbaycan isə öz coğrafi mövqeyi, liman infrastrukturu, enerji imkanları və nəqliyyat dəhlizləri ilə Özbəkistanın dünya bazarlarına çıxışında əlavə alternativlər yarada bilər.
Beləliklə, tərəfdaşlığın məntiqi dəyişir: məsələ yalnız “Azərbaycan Özbəkistana nə satacaq?” sualından ibarət deyil.
Daha böyük sual budur:
“Azərbaycan və Özbəkistan birlikdə hansı məhsulu istehsal edib üçüncü bazarlara çıxara bilər?”
Məhz burada 5 milyard dollarlıq portfelin strateji əhəmiyyəti görünür.
Mərkəzi Asiyaya açılan Azərbaycan qapısı
Azərbaycanın son illərdə Mərkəzi Asiya ölkələri ilə münasibətlərinə baxanda bir xətt aydın görünür: Bakı özünü regionun iqtisadi proseslərindən kənarda qalan tərəf kimi deyil, Mərkəzi Asiya ilə Avropa arasında əlaqələndirici platforma kimi təqdim etməyə çalışır.
Bu siyasətin əsas dayaqlarından biri nəqliyyatdır.
Orta Dəhlizin əhəmiyyətinin artması Azərbaycanı Mərkəzi Asiya ölkələri üçün daha vacib tranzit tərəfdaşına çevirir. Özbəkistanın dənizə birbaşa çıxışının olmaması isə bu məsələdə Azərbaycanın rolunu daha da artırır.
Məhsul Özbəkistanda istehsal olunur, dəmir yolu ilə qərbə doğru hərəkət edir, Xəzər üzərindən Azərbaycana keçir və buradan Avropa istiqamətinə daşınır.
Bu marşrut yalnız logistika xətti deyil.
Bu, eyni zamanda iqtisadi təsir xəttidir.
Çünki nəqliyyat dəhlizinin üzərində yerləşən ölkə yalnız yükü keçirmir. Liman, dəmir yolu, anbar, logistika, sığorta, maliyyə, gömrük və xidmət sektorları da bu prosesdən gəlir əldə edir.
Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ilə əməkdaşlıqda marağı məhz bu geniş iqtisadi ekosistemdən pay almaqdır.
Özbəkistan niyə Azərbaycan üçün vacibdir?
Mərkəzi Asiyada Azərbaycan üçün bütün ölkələr eyni iqtisadi əhəmiyyət daşımır. Özbəkistanın fərqi onun demoqrafik və iqtisadi çəkisidir.
Böyük daxili bazar, geniş əmək resursları, sənaye potensialı və kənd təsərrüfatı imkanları Özbəkistanı regionun əsas iqtisadi mərkəzlərindən birinə çevirir.
Azərbaycan üçün isə bu bazar həm məhsul satışı, həm investisiya, həm də istehsal baxımından maraqlıdır.
Əslində burada qarşılıqlı tamamlanma imkanları kifayət qədər genişdir.
Azərbaycan enerji, logistika, nəqliyyat və müəyyən sənaye sahələrində üstünlüklərini ortaya qoya bilər. Özbəkistan isə istehsal imkanları, xammal bazası, əmək resursları və böyük daxili bazarı ilə bu əməkdaşlığı tamamlayır.
Əgər bu model düzgün qurularsa, iki ölkənin münasibətləri “alıcı–satıcı” münasibətindən çıxıb “birgə istehsalçı–ixracatçı” modelinə keçə bilər.
Bu isə daha ciddi iqtisadi nəticədir.
Enerji əməkdaşlığının yeni üzü
Bakı–Daşkənd münasibətlərində enerji də ayrıca diqqət çəkən istiqamətdir. Azərbaycan uzun illər enerji ixracatçısı kimi tanınıb. Özbəkistan isə öz enerji resurslarına malik olsa da, artan iqtisadiyyat və sənayeləşmə enerji tələbatını yüksəldir.
Bu baxımdan əməkdaşlığın yalnız neft və qaz satışı ilə məhdudlaşması gözlənilən nəticəni verməyə bilər.
Daha perspektivli istiqamət enerji sistemlərinin bir-birinə bağlanması, elektrik enerjisinin ötürülməsi, bərpa olunan enerji layihələri və yaşıl enerji sahəsində birgə imkanların araşdırılmasıdır.
Burada Azərbaycan üçün başqa bir üstünlük də ortaya çıxır: Xəzər dənizi ətrafında formalaşan yaşıl enerji potensialı.
Əgər Mərkəzi Asiyanın enerji resursları ilə Azərbaycanın nəqliyyat və enerji infrastrukturu bir sistemdə birləşdirilə bilsə, gələcəkdə bu əməkdaşlıq yalnız ikitərəfli münasibətlərin deyil, daha böyük regional enerji xəritəsinin bir hissəsinə çevrilə bilər.
5 milyard dollar nə qədər real iqtisadi nəticə yaradacaq?
İndi ən maraqlı məsələyə gələk.
Layihə portfelinin 5 milyard dolları keçməsi əlbəttə, əhəmiyyətli göstəricidir. Amma portfelin böyüklüyü ilə iqtisadi nəticənin böyüklüyünü eyniləşdirmək olmaz.
İqtisadiyyatda əsas sual layihələrin kağız üzərindəki dəyəri deyil, nə qədərinin real investisiyaya çevrilməsi, nə qədərinin istehsal yaratması və nə qədər əlavə dəyər formalaşdırmasıdır.
Məsələn, 1 milyard dollarlıq istehsal layihəsi yüzlərlə iş yeri yaradır, yerli təchizatçıları prosesə cəlb edir və məhsulu xarici bazara çıxarırsa, onun iqtisadi təsiri yalnız qoyulan 1 milyard dollarla ölçülmür.
Layihə ətrafında bütöv iqtisadi zəncir yaranır.
Bu səbəbdən Azərbaycan–Özbəkistan əməkdaşlığının növbəti mərhələsində əsas diqqət rəqəmlərin böyüklüyündən daha çox layihələrin icra sürətinə və iqtisadi səmərəsinə yönəlməlidir.
Bakı üçün məsələ həm də geoiqtisadidir
Azərbaycanın Özbəkistanla iqtisadi münasibətlərinin güclənməsini yalnız ikitərəfli əlaqələr çərçivəsində qiymətləndirmək də kifayət deyil.
Mərkəzi Asiya son illərdə böyük güclərin maraqlarının kəsişdiyi əsas regionlardan birinə çevrilib. Çin, Avropa İttifaqı, Rusiya, Türkiyə və digər aktorlar regionun nəqliyyat və enerji imkanlarına xüsusi diqqət yetirirlər.
Belə bir şəraitdə Azərbaycan üçün Mərkəzi Asiya ilə iqtisadi əlaqələrin dərinləşməsi həm də geoiqtisadi mövqelərin möhkəmləndirilməsi deməkdir.
Başqa sözlə, Bakı yalnız Özbəkistan bazarına daxil olmaq istəmir.
Azərbaycan Mərkəzi Asiyadan Avropaya gedən iqtisadi marşrutun vacib halqalarından birinə çevrilmək istəyir.
5 milyard dollarlıq portfelə bu prizmadan baxanda rəqəmin arxasındakı mənzərə daha aydın görünür.
Qarşıda daha çətin mərhələ var
Bakı ilə Daşkənd arasında siyasi münasibətlər yüksək səviyyədədir. Bu, iqtisadi layihələr üçün mühüm baza yaradır. Lakin siyasətdə əldə edilən yaxınlığı iqtisadiyyatda uzunmüddətli nəticəyə çevirmək daha mürəkkəb prosesdir.
Bunun üçün üç məsələ xüsusi əhəmiyyət daşıyır: layihələrin vaxtında icrası, biznes mühitinin investor üçün əlverişli saxlanılması və yaradılan məhsulun üçüncü bazarlara çıxarılması.
Əgər bu üç istiqamət üzrə nəticə əldə olunarsa, 5 milyard dollarlıq portfel sadəcə statistik göstərici olaraq qalmayacaq.
O zaman bu rəqəm Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərində yeni iqtisadi modelin başlanğıcı kimi qiymətləndirilə bilər.
Çünki bugünkü qlobal iqtisadiyyatda ölkələr arasında münasibətlərin gücü artıq yalnız siyasi bəyanatlarla ölçülmür.
Əsas sual kiminlə nə qədər yaxın olmaq deyil, həmin yaxınlığın nə qədər istehsal, investisiya, ixrac və yeni iqtisadi imkan yaratmasıdır.
Azərbaycanla Özbəkistanın qarşısında duran əsas məsələ də məhz budur: 5 milyard dollarlıq portfeli real iqtisadi dəyərə çevirmək.
İlahə BAYINDIR
