ELAZ.İNFO xəbər verir ki, dünya neft bazarı sentyabrın ilk gününə yenidən geosiyasi risklərin təzyiqi altında başlayıb. ABŞ-İran qarşıdurmasının yenidən kəskinləşməsi fonunda diqqət birbaşa Hörmüz boğazına yönəlib. Söhbət sadəcə Yaxın Şərqdəki hərbi gərginlikdən getmir. Bu dəfə əsas sual neftin hasilatı deyil, hasil olunan neftin dünya bazarlarına hansı şərtlərlə çatdırıla biləcəyidir.
Hörmüz boğazından keçən gəmi sayının azalması bazarın narahatlığını artıran əsas göstəricilərdən biridir. İlkin gəmi izləmə məlumatlarına görə, avqustun 31-də boğazdan cəmi beş kommersiya gəmisi keçib. Bu rəqəm əvvəlki 10 günün orta göstəricisi olan təxminən 14 keçiddən xeyli aşağıdır. Üstəlik, həmin beş gəminin arasında maye yük tankeri olmayıb.
Bu mənzərənin ən vacib tərəfi budur: bazar hələ neftin fiziki olaraq tamamilə kəsildiyini göstərmir, amma daşınma riskinin ciddi şəkildə artdığını qiymətləndirir.
Neft niyə bahalaşır?
Sentyabrın 1-də Brent markalı neftin qiyməti təxminən 91,15 dollara yüksəlib. ABŞ-ın WTI markalı nefti də 86 dolların üzərində qərarlaşıb. Bu artım əvvəlki sessiyada baş verən təxminən 3 faizlik yüksəlişdən sonra gəlib.
Neft bazarında qiymət yalnız bugünkü təchizata görə formalaşmır. Treyderlər daha çox sabahı qiymətləndirirlər.
Əgər bazar iştirakçıları Hörmüzdən keçidin yaxın günlərdə daha da çətinləşəcəyinə inanırlarsa, neftin fiziki çatışmazlığı yaranmamışdan əvvəl qiymət yüksələ bilər.
Bu, enerji bazarlarının ən mühüm xüsusiyyətlərindən biridir: riskin özü də əmtəənin qiymətinə çevrilir.
Hazırda məhz belə bir proses müşahidə olunur.
Hörmüz niyə bu qədər vacibdir?
Hörmüz boğazının əhəmiyyəti onun coğrafi ölçüsündən qat-qat böyükdür. Fars körfəzindən çıxan enerji resurslarının mühüm hissəsi bu dar dəniz keçidindən dünya bazarlarına daşınır.
Ona görə burada bir neçə gün davam edən gərginliklə uzunmüddətli məhdudiyyət arasında böyük fərq var.
Birinci halda bazar sadəcə risk qiymətini artırır.
İkinci halda isə real təchizat problemi yarana bilər.
Əgər tankerlərin hərəkəti uzun müddət məhdudlaşarsa, neft hasil edən ölkələrdə məhsul olsa belə, həmin neftin alıcı bazarlara çatdırılması çətinləşəcək. Bu isə neft bazarında qiymət artımının daha davamlı xarakter almasına səbəb ola bilər.
Əsas təhlükə neftin qiymətindən daha böyükdür
Hörmüz böhranının təsiri yalnız benzin və dizelin qiymətində görünməyə bilər.
Neft bahalaşdıqca aviasiya, dəniz nəqliyyatı, logistika, sənaye və kənd təsərrüfatı kimi enerji tutumlu sahələrin xərcləri artır.
Daşıma xərclərinin yüksəlməsi isə son nəticədə istehlak mallarının qiymətinə təsir göstərə bilər.
Beləliklə, Hörmüzdə başlayan hərbi-siyasi gərginlik bir neçə mərhələdən keçərək qlobal inflyasiyaya çevrilə bilər:
hərbi risk → gəmiçilik riski → neft bahalaşması → logistika xərclərinin artması → inflyasiya təzyiqi.
Bu zəncirin nə qədər güclü olacağı isə böhranın müddətindən asılıdır.
Tankerlərin azalması nə deməkdir?
Hazırda ən diqqətçəkən göstəricilərdən biri tankerlərin hərəkətindəki azalmadır.
Sentyabrın 1-də yayılan məlumatlarda Hörmüzdən keçən beş gəminin heç birinin maye yük tankeri olmadığı bildirilir. Gəmi izləmə sistemləri transponderlərini söndürən gəmiləri isə hesaba almır. Buna görə də real hərəkətin rəsmi rəqəmlərdən müəyyən qədər fərqlənməsi mümkündür.
Bu detal jurnalist baxımından xüsusilə vacibdir.
Çünki “boğazdan cəmi beş gəmi keçib” faktını avtomatik olaraq “neft ixracı tam dayanıb” kimi təqdim etmək düzgün olmaz.
Lakin tankerlərin görünməməsi bazarın niyə narahat olduğunu izah edir.
Gəmi sahibləri, sığorta şirkətləri və enerji treyderləri riskin artdığını düşünürsə, onlar marşrutu dəyişə, gəmiləri gözlədə və ya əlavə təhlükəsizlik tədbirləri tələb edə bilərlər.
Bu isə daşınmanın maya dəyərini artırır.
Neft 100 dollara qayıda bilərmi?
Bu sual hazırda bazarın ən çox verdiyi suallardan biridir.
Lakin konkret rəqəm söyləmək üçün hadisələrin necə inkişaf edəcəyini bilmək lazımdır.
Əgər Hörmüzdə gəmi hərəkəti bərpa olunarsa və ABŞ-İran qarşıdurması diplomatik kanallara qayıdarsa, hazırkı risk əlavəsinin bir hissəsi neft qiymətindən geri çəkilə bilər.
Əksinə, hücumların və gəmiçilik məhdudiyyətlərinin genişlənməsi halında bazar daha yüksək qiymətləri test edə bilər.
Başqa sözlə, neftin 100 dollara çatması üçün mütləq dünya bazarında dərhal fiziki çatışmazlıq yaranması lazım deyil. Uzunmüddətli təchizat qorxusu da belə qiymət səviyyəsini gündəmə gətirə bilər.
Azərbaycan üçün bu vəziyyət nə deməkdir?
Azərbaycanın enerji ixracatçısı olması fonunda yüksək neft qiymətinin ölkə üçün müsbət tərəfi var.
Dünya bazarında neftin bahalaşması ixrac gəlirlərinin artması baxımından əlavə imkan yarada bilər. Bu, xüsusilə dövlət gəlirləri və xarici ticarət balansı baxımından əhəmiyyətlidir.
Amma məsələnin digər tərəfi də var.
Azərbaycan enerji ixracatçısı olsa da, qlobal iqtisadiyyatdan təcrid olunmuş ölkə deyil. Neftin bahalaşması dünya üzrə logistika, daşınma və istehsal xərclərini artırarsa, bu təsirlər Azərbaycana da müxtəlif kanallarla çata bilər.
Yəni yüksək neft qiymətinin bir tərəfdən gəlir artırıcı, digər tərəfdən isə qlobal xərc və inflyasiya yaradan təsiri var.
Azərbaycanın üstünlüyü nədir?
Azərbaycanın enerji sistemində əsas üstünlüklərdən biri ixrac marşrutlarının şaxələndirilməsidir.
Ölkənin neft və qaz ixracı yalnız bir dəniz keçidindən asılı deyil. Bakı-Tbilisi-Ceyhan kimi boru kəmərləri Xəzər hövzəsində hasil olunan neftin Aralıq dənizi istiqamətində dünya bazarlarına çıxarılmasına imkan verir.
Bu, Hörmüz böhranının Azərbaycan ixracına birbaşa təsirini müəyyən qədər məhdudlaşdıran amildir.
Lakin qlobal neft qiyməti Azərbaycanda hasil olunan xammalın dəyərinə təsir göstərdiyinə görə dünya bazarındakı ümumi dəyişikliklər yenə də ölkə üçün əhəmiyyətlidir.
Böhran uzanarsa nə dəyişəcək?
Ən kritik ssenari gərginliyin bir neçə gün deyil, həftələr və aylar davam etməsidir.
Qısa müddətli böhran zamanı bazar alternativ mənbələrə, ehtiyatlara və başqa marşrutlara uyğunlaşmağa çalışa bilər.
Uzunmüddətli böhran zamanı isə məsələ dəyişir.
Asiya ölkələri Yaxın Şərq neftindən asılılığını azaltmağa, daha uzaq mənbələrdən xammal almağa məcbur qala bilər. Bu isə daha uzun daşınma marşrutları və daha yüksək nəqliyyat xərcləri deməkdir.
Artıq ABŞ və Amerika qitəsindəki digər istehsalçıların artan ixracı dünya neft ticarətinin müəyyən hissəsini Qərb yarımkürəsinə doğru dəyişir. Bu proses müvəqqəti böhran reaksiyası kimi başlasa da, uzun müddət davam edərsə, qlobal enerji ticarətinin xəritəsini dəyişə bilər.
Əsas sual: bazar nə qədər dözə bilər?
Hazırda dünya neft bazarının qarşısında iki əsas ssenari var.
Birinci ssenari gərginliyin məhdud qalması və Hörmüzdə gəmiçiliyin tədricən bərpa olunmasıdır. Bu halda neftin qiymətindəki risk əlavəsi azala bilər.
İkinci ssenari isə qarşıdurmanın genişlənməsi və boğazdan keçidin uzun müddət məhdudlaşmasıdır. Bu halda neft qiymətlərinin daha yüksək səviyyələrə qalxması ilə yanaşı, sığorta və logistika xərclərinin də artması mümkündür.
Bu iki ssenari arasındakı fərqi isə bir göstərici müəyyən edə bilər:
Hörmüzdən tankerlərin hərəkəti bərpa olunacaq, yoxsa daha da azalacaq?
Hazırda cavab müsbət deyil. Sentyabrın ilk günündə gəmi keçidlərinin sayı normal səviyyədən aşağıdır və tankerlərin olmaması bazarın narahatlığını artırır.
Nəticə
Hörmüz boğazındakı vəziyyət bir daha göstərir ki, müasir enerji bazarında neftin qiymətini yalnız hasilat və tələbat müəyyən etmir.
Təhlükəsizlik, gəmiçilik, sığorta, diplomatiya və geosiyasət artıq neft qiymətinin ayrılmaz hissəsinə çevrilib.
Bu gün Brentin 91 dolları keçməsi hələ neft böhranının başladığı anlamına gəlmir. Amma bazarın verdiyi siqnal kifayət qədər aydındır: təchizat zəncirinin ən həssas nöqtələrindən birində risk yüksəlib.
Əgər Hörmüzdə gəmiçilik normallaşarsa, qiymət artımının bir hissəsi geri çəkilə bilər. Əgər əksinə, tanker hərəkəti daha da azalarsa, bu dəfə söhbət yalnız bahalı neftdən deyil, dünya iqtisadiyyatının enerji təminatında daha ciddi problemdən gedə bilər.
Azərbaycan üçün isə əsas nəticə ikitərəflidir: yüksək neft qiyməti əlavə gəlir imkanları yaradır, lakin qlobal enerji böhranının dərinləşməsi dünya iqtisadiyyatı vasitəsilə yeni risklər də gətirə bilər.
Hörmüzdəki gərginliyin Azərbaycanın bazarlarına təsirini müəyyən edəcək əsas amil neftin bu gün neçə dollar olması yox, boğazdakı riskin sabah necə dəyişəcəyidir.
İlahə BAYINDIR
