Orta Dəhliz və yeni nəqliyyat xəritəsi: Azərbaycan Türkiyə üçün niyə vacibdir?
Qlobal iqtisadiyyatda nəqliyyat marşrutları artıq yalnız yükün bir ölkədən digərinə çatdırılması vasitəsi deyil. Onlar dövlətlərin iqtisadi gücünə, siyasi nüfuzuna və beynəlxalq əməkdaşlıq imkanlarına təsir göstərən strateji amillərdən birinə çevrilib. Şərqlə Qərb arasında ticarət əlaqələrinin genişləndiyi, ənənəvi təchizat zəncirlərinin isə müxtəlif geosiyasi risklərlə üzləşdiyi bir dövrdə Orta Dəhlizin əhəmiyyəti daha da artır. Bu prosesdə Azərbaycan Türkiyə üçün mühüm tranzit tərəfdaşı, Türkiyə isə Azərbaycanın Avropa və Aralıq dənizi bazarlarına çıxışında əsas istiqamətlərdən biridir.
Orta Dəhliz Çin və Mərkəzi Asiyadan başlayaraq Xəzər dənizi, Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyə üzərindən Avropaya uzanan çoxşaxəli nəqliyyat marşrutudur. Onun üstünlüyü müxtəlif nəqliyyat vasitələrini – dəmir yolu, dəniz və avtomobil daşımalarını vahid sistemdə birləşdirməsidir. Bu marşrutun inkişafı təkcə yükdaşımaların artması demək deyil. Eyni zamanda region ölkələrinin beynəlxalq ticarətdə rolunu genişləndirir və onları qlobal iqtisadi əlaqələrin daha fəal iştirakçısına çevirir.
Azərbaycanın coğrafi mövqeyi bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Xəzər dənizinin qərb sahilində yerləşən ölkə Mərkəzi Asiyadan gələn yüklərin Cənubi Qafqaz vasitəsilə Türkiyəyə və Avropaya daşınmasında əsas keçid məntəqələrindən biridir. Bakı Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanı, dəmir yolu infrastrukturu və Bakı–Tbilisi–Qars xətti bu imkanların reallaşmasına xidmət edir. Xüsusilə Bakı–Tbilisi–Qars dəmir yolunun Gürcüstan ərazisindəki müvafiq hissəsinin yenidən qurulmasından sonra illik yükdaşıma imkanının 1 milyon tondan 5 milyon tona yüksəldilməsi marşrutun potensialını artıran addımlardandır.
Azərbaycanın tranzit imkanlarının genişlənməsi artıq statistik göstəricilərdə də görünür. AZCON Holding-in 2026-cı ilin oktyabrında yaydığı məlumata əsasən, ilin ilk doqquz ayında ölkə ərazisindən 12 milyon tondan çox tranzit yük daşınıb. Bunun 4,1 milyon tonu Orta Dəhlizin payına düşüb. Bu göstərici əvvəlki ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 20 faiz artım deməkdir. Rəqəmlər marşruta marağın yüksəldiyini göstərsə də, onun uzunmüddətli rəqabət qabiliyyəti yalnız yük həcminin artmasından asılı deyil.
Türkiyə üçün Azərbaycanla nəqliyyat əməkdaşlığı Mərkəzi Asiyaya və Xəzər hövzəsinə çıxış imkanlarını genişləndirir. Bu əlaqə Türkiyənin Avropa ilə Asiya arasında logistika qovşağı olmaq strategiyasını da gücləndirir. Azərbaycan üçün isə Türkiyə üzərindən Avropa bazarlarına daha əlverişli çıxış, ixrac marşrutlarının şaxələndirilməsi və qeyri-neft sektorunun inkişafı baxımından mühüm tərəfdaşdır. Beləliklə, iki ölkənin maraqları yalnız ikitərəfli ticarətlə məhdudlaşmır, daha geniş regional iqtisadi sistemdə bir-birini tamamlayır.
Dünya Bankının 28 sentyabr 2026-cı ildə açıqladığı hesabatda Transxəzər nəqliyyat dəhlizinə strateji investisiyalar və səmərəliliyi artıran islahatlar həyata keçiriləcəyi təqdirdə, 2040-cı ilədək yük həcminin üç dəfədən çox arta, daşınma müddətinin isə yarıbayarı azala biləcəyi bildirilir. Bunlar proqnozdur, zəmanətli nəticə deyil. Həmin nəticələrə nail olmaq üçün limanların, dəmir yollarının, logistika mərkəzlərinin və rəqəmsal gömrük sistemlərinin uzlaşdırılmış şəkildə inkişafı vacibdir.
Bununla belə, Orta Dəhlizin qarşısında həllini gözləyən məsələlər də var. Xəzər dənizində gəmi daşımalarının imkanları, limanlarda yüklərin emal sürəti, sərhəd-keçid prosedurları, tarif fərqləri və müxtəlif ölkələrin dəmir yolu sistemləri arasında koordinasiya marşrutun rəqabət qabiliyyətinə birbaşa təsir göstərir. Yük sahibləri üçün əsas məsələ təkcə məsafə deyil, daşınmanın nə qədər sürətli, etibarlı və proqnozlaşdırıla bilən olmasıdır.
Bu səbəbdən Azərbaycan və Türkiyə əməkdaşlığının növbəti mərhələsi mövcud infrastrukturun genişləndirilməsi ilə yanaşı, vahid logistika yanaşmasının formalaşdırılmasını da tələb edir. Nəqliyyat sənədlərinin rəqəmsallaşdırılması, gömrük prosedurlarının sadələşdirilməsi, tarif siyasətinin uzlaşdırılması və özəl sektorun investisiyalarının cəlb edilməsi mühüm prioritetlərdir.
Nəticə etibarilə, Azərbaycan Türkiyə üçün sadəcə qonşu və siyasi müttəfiq deyil, Asiya ilə Avropa arasında nəqliyyat əlaqələrinin qurulmasında strateji tərəfdaşdır. Türkiyə də Azərbaycanın tranzit imkanlarını daha geniş bazarlara bağlayan əsas istiqamətlərdən biridir. Orta Dəhlizin gələcəyi isə bu iki ölkənin əməkdaşlığı ilə yanaşı, marşrut boyunca yerləşən bütün dövlətlərin koordinasiyalı fəaliyyətindən asılı olacaq. Azərbaycanın qarşısında duran əsas vəzifə əlverişli coğrafi mövqeyi davamlı iqtisadi gəlirə, yeni iş yerlərinə və yüksək əlavə dəyər yaradan logistika xidmətlərinə çevirməkdir.
İlahə BAYINDIR
