ELAZ.İNFO xəbər verir ki, Azərbaycanda doğum səviyyəsinin son illərdə aşağı düşməsi artıq yalnız statistik rəqəm kimi deyil, ölkənin gələcək sosial mənzərəsinə təsir edə biləcək mühüm demoqrafik məsələ kimi diqqət çəkir. Rəsmi statistika doğum göstəricilərində azalma tendensiyasının olduğunu göstərir. Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatına görə, doğum əmsalının hesablanmasında diri doğulanların sayı əhalinin orta illik sayına nisbətdə götürülür.
Rəqəmlər nə deyir?
2026-cı ilin ilk aylarına dair statistik göstəricilər məsələnin miqyasını daha aydın göstərir. Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatlarına əsasən, ilin yanvar-fevral aylarında Azərbaycanda 14 797 körpə doğulub. Hər 1000 nəfərə düşən doğum əmsalı isə əvvəlki ilin eyni dövründəki 9,7-dən 8,9-a enib.
Bu rəqəm bir ilin və ya bir neçə ayın göstəricisi kimi qiymətləndirilsə də, daha uzunmüddətli mənzərəyə baxdıqda məsələ daha ciddi görünür. Dövlət Statistika Komitəsi demoqrafik göstəriciləri ayrıca izləyir və doğum, ölüm, təbii artım, nikah və boşanma kimi göstəriciləri birlikdə təqdim edir.
Burada vacib məqam ondan ibarətdir ki, əhalinin ümumi sayının artması avtomatik olaraq doğum göstəricilərinin yüksək olması demək deyil. Əhali artımı miqrasiya və digər amillərlə yanaşı, doğulanlarla ölənlər arasındakı fərqdən də formalaşır. Dövlət Statistika Komitəsinin metodologiyasına görə, təbii artım diri doğulanların sayı ilə ölənlərin sayı arasındakı fərq əsasında hesablanır.
Məsələnin görünməyən tərəfi
Doğum sayındakı azalmaya yalnız “ailələr daha az uşaq istəyir” yanaşması ilə baxmaq düzgün olmaz. Bu prosesin arxasında bir neçə sosial və iqtisadi faktor dayana bilər.
Əvvəla, ailə qurmaq yaşı dəyişir. Təhsil müddətinin uzanması, karyera qurmaq istəyi, mənzil məsələsi və maddi sabitliyin əldə edilməsinin daha çox vaxt aparması insanların evliliyi əvvəlki dövrlərlə müqayisədə daha gec planlaşdırmasına səbəb ola bilər.
Nikahın gecikməsi isə təbii olaraq ilk uşağın dünyaya gəlmə yaşına təsir edir. İlk övladın daha gec dünyaya gəlməsi ikinci və üçüncü uşağın planlaşdırılması üçün ailənin qarşısında qalan zaman intervalını da daralda bilər.
Digər tərəfdən, müasir ailənin xərcləri əvvəlki dövrlərdən fərqlidir. Uşağın dünyaya gəlməsi yalnız onun qidalanması ilə məhdudlaşmır. Mənzil, uşaq bağçası, səhiyyə, geyim, təhsil, nəqliyyat və gündəlik qulluq xərcləri ailə büdcəsində uzunmüddətli yük yaradır.
Bu səbəbdən ailə üçün məsələ təkcə “uşaq sahibi olmaq istəyirikmi?” sualından ibarət deyil. Daha vacib suallardan biri “istədiyimiz sayda uşağın normal şəraitdə böyüməsini təmin edə bilərikmi?” sualıdır.
Birinci uşaqdan sonra qərar dəyişir
Demoqrafik prosesin diqqət çəkən məqamlarından biri də ailələrin ilk övladdan sonra ikinci və üçüncü uşağa münasibətidir.
Birinci uşağın dünyaya gəlməsi ailənin həyatında böyük dəyişiklik yaradır. Xüsusilə hər iki valideynin işlədiyi ailələrdə uşağa qulluq məsələsi ayrıca problemə çevrilə bilər. Uşaq bağçasına çıxış, valideynlərdən birinin işdən uzun müddət uzaq qalması, iş və ailə həyatının uyğunlaşdırılması kimi məsələlər növbəti övlad barədə qərara təsir göstərə bilər.
Bu baxımdan doğum səviyyəsinin azalmasını yalnız maddi gəlirlərin göstəricisi ilə izah etmək kifayət etmir. Mənzil, iş rejimi, uşaq baxımı, sosial xidmətlər və ailənin gələcəyə olan inamı da bu qərarın formalaşmasında rol oynaya bilər.
Qadınların əmək bazarındakı rolu da dəyişir
Azərbaycan cəmiyyətində qadınların təhsil və əmək bazarında iştirakının genişlənməsi ailə planlaşdırmasına təsir edən mühüm sosial dəyişikliklərdəndir.
Ali təhsil alan, peşə qazanan və karyera quran qadın üçün uşağın dünyaya gəlməsi yalnız ailə məsələsi deyil, eyni zamanda iş həyatında fasilə demək ola bilər. Əgər həmin fasilədən sonra əmək bazarına qayıtmaq çətinləşirsə, ailə ikinci və ya üçüncü uşağın doğulmasını daha uzun müddət təxirə sala bilər.
Burada əsas məsələ qadınla ailə arasında seçim yaratmaq deyil. Əksinə, müasir sosial siyasətin məqsədi qadının həm işləməsinə, həm də ailə qurmasına imkan verən şəraitin yaradılması olmalıdır.
Şəhər həyatı da davranışı dəyişir
Doğum göstəricilərinin azalmasını şəhərləşmə prosesindən də ayrı düşünmək çətindir.
Böyük şəhərlərdə mənzil və gündəlik həyat xərclərinin yüksək olması, yaşayış sahəsinin məhdudluğu, uzun iş saatları və nəqliyyat problemləri çoxuşaqlı ailə modelini çətinləşdirə bilər.
Kənd yerlərində isə ailə və qohumluq dəstəyi daha əlçatan ola bilər. Lakin burada da məşğulluq, gəlir, təhsil və səhiyyə imkanları kimi amillər ailələrin qərarlarına təsir edir.
Yəni ölkə üzrə vahid “ailə modeli” artıq əvvəlki qədər sadə deyil. Şəhərdə yaşayan gənc ailə ilə rayon və kənddə yaşayan ailənin uşağa dair qərarının arxasında tamamilə fərqli səbəblər dayana bilər.
Bu, gələcəkdə nəyə təsir edə bilər?
Doğum səviyyəsinin uzun müddət aşağı qalması ilk növbədə əhalinin yaş strukturunu dəyişdirir.
Bu gün doğulan uşaqlar 15–20 ildən sonra əmək bazarına daxil olacaq. Əgər həmin nəsil əvvəlki nəsillərdən sayca az olarsa, gələcəkdə işçi qüvvəsinin həcmi də dəyişə bilər.
Daha uzun perspektivdə yaşlı əhalinin xüsusi çəkisinin artması, sosial müdafiə və səhiyyə xidmətlərinə tələbatın yüksəlməsi, pensiya sisteminə düşən yükün dəyişməsi kimi məsələlər də gündəmə gələ bilər.
Bu səbəbdən demoqrafik siyasət yalnız “daha çox uşaq doğulsun” çağırışı ilə məhdudlaşmamalıdır. Əsas məsələ ailənin uşağı dünyaya gətirmək qərarını rahat və təhlükəsiz şəkildə verə bilməsidir.
Dövlət nə edə bilər?
Əgər məqsəd doğum səviyyəsinin sabitləşdirilməsidirsə, sosial siyasət bir neçə istiqamətdə paralel qurulmalıdır.
İlk növbədə gənc ailələrin mənzil imkanlarının yaxşılaşdırılması, uşaq baxımı xidmətlərinin əlçatanlığının artırılması, işləyən valideynlər üçün çevik əmək imkanlarının genişləndirilməsi və məktəbəqədər təhsil müəssisələrinin sayının artırılması əhəmiyyətlidir.
Bununla yanaşı, analıq məzuniyyətindən sonra qadınların əmək bazarına qayıtmasını asanlaşdıran mexanizmlər, ataların uşağa qulluq prosesində daha fəal iştirakına imkan verən iş modelləri və ailələr üçün hədəfli sosial dəstək mexanizmləri də mühüm rol oynaya bilər.
Əsas məsələ sosial yardımı yalnız uşağın doğulduğu andakı ödəniş kimi deyil, uşağın böyüdüyü bütün mərhələləri əhatə edən sistem kimi qurmaqdır.
“Çox uşaq” yox, “rahat ailə” məsələsi
Doğum səviyyəsi barədə müzakirələrdə bir məqam xüsusilə vacibdir: ailələrə neçə uşaq sahibi olmaları diktə edilə bilməz.
Demoqrafik siyasət insanın şəxsi seçiminə müdaxilə etməkdən çox, həmin seçimin qarşısındakı iqtisadi və sosial maneələri azaltmalıdır.
Əgər gənc ailə mənzil, iş, uşaq baxımı və gələcək xərclər barədə ciddi narahatlıq keçirirsə, yalnız çağırışlarla onun qərarını dəyişmək çətin olacaq. Əksinə, ailənin özünü təhlükəsiz hiss etdiyi sosial mühit yaradılarsa, doğumla bağlı qərarlar da daha müsbət istiqamətdə dəyişə bilər.
Nəticə
Azərbaycanda doğum səviyyəsinin azalması bir statistik rəqəmdən daha böyük məna daşıyır. Bu göstəricinin arxasında ailələrin həyat tərzi, nikah yaşı, mənzil imkanları, qadınların məşğulluğu, uşağın böyüdülməsi xərcləri və gələcəyə dair gözləntilər dayanır.
Rəsmi statistika doğum göstəricilərində azalma olduğunu göstərir, lakin bu tendensiyanın səbəblərini yalnız bir faktorla izah etmək mümkün deyil. Dövlət Statistika Komitəsinin məlumat bazasında doğumla yanaşı nikah, boşanma, yaş strukturu, təbii artım və digər demoqrafik göstəricilərin də ayrıca izlənməsi problemin kompleks xarakter daşıdığını göstərir.
Məsələnin ən vacib tərəfi isə budur: uşaq sayını artırmaqdan əvvəl ailənin özünü güvəndə hiss etməsini təmin etmək lazımdır. Çünki demoqrafik siyasətin mərkəzində sadəcə statistika deyil, həmin statistikanı yaradan ailələr dayanır.
İlahə BAYINDIR
