Müharibə başlayanda ordunun gücü yalnız silahların, tankların, təyyarələrin və canlı qüvvənin sayı ilə ölçülmür. Əsas sual başqadır: ordu real döyüş şəraitində nə qədər davam gətirə bilir?
Son illərdə baş verən müharibələr bu sualı yenidən gündəmə gətirib. Çünki kağız üzərində dünyanın ən güclü orduları hesab olunan dövlətlərin belə uzunmüddətli müharibələrdə ciddi itkilərlə üzləşməsi hərbi gücün sadə reytinqlərlə ölçülməsinin nə qədər çətin olduğunu göstərir.
Azərbaycanın 2020-ci ildə 44 günlük müharibədə əldə etdiyi nəticə də bu baxımdan ayrıca nümunədir. Azərbaycan Ordusu müharibə ərzində ciddi itkilər versə də, əməliyyatların sonunda qarşıya qoyulan əsas hərbi-siyasi məqsədlərə nail olundu və işğal altında olan ərazilərin böyük hissəsi azad edildi.
Bəzən səsləndirilən “müharibənin sonunda Azərbaycan Ordusunun döyüş qabiliyyəti 52 faizə düşmüşdü” fikrinə isə ehtiyatla yanaşmaq lazımdır. Bu rəqəmi təsdiqləyən açıq və etibarlı rəsmi hesabat yoxdur. Buna görə onu dəqiq statistik göstərici kimi təqdim etmək düzgün olmaz. Lakin müharibənin istənilən ordu üçün canlı qüvvə, texnika, sursat və şəxsi heyətin döyüş davamlılığı baxımından ciddi yük yaratdığı danılmazdır.
Rusiya nümunəsi nə göstərdi?
Rusiya-Ukrayna müharibəsi isə daha böyük miqyasda tamamilə fərqli bir mənzərə ortaya qoydu.
Rusiya 2022-ci ildə genişmiqyaslı hücuma başlayarkən dünyanın ən güclü hərbi dövlətlərindən biri hesab olunurdu. Bu gün də Global Firepower-in 2026-cı il reytinqində Rusiya ABŞ-dan sonra 2-ci yerdədir. Lakin dörd ildən artıq davam edən müharibə Moskvanın böyük canlı qüvvə və texnika itkiləri ilə üzləşdiyini göstərib.
ABŞ-ın müdafiə rəsmilərinin və müstəqil araşdırmaların müxtəlif dövrlərdə açıqladığı rəqəmlər arasında ciddi fərqlər olsa da, itkilərin miqyası böyükdür. Məsələn, Böyük Britaniyanın müdafiə rəhbəri sentyabr ayında Rusiyanın müharibənin əvvəlindən bəri 500 mindən çox hərbçi itirdiyini, ümumi itkilərin isə ölən və yaralananlarla birlikdə təxminən 1,5 milyona çatdığını bildirib. Bu rəqəmlər Moskva tərəfindən təsdiqlənmiş yekun statistika deyil və qiymətləndirmə kimi təqdim olunur.
Buna görə “Rusiya ilk ayda döyüş qabiliyyətinin 70 faizini itirdi” kimi konkret rəqəmlərə də ehtiyatla yanaşmaq lazımdır. Açıq mənbələrdə bunu təsdiqləyən etibarlı, vahid statistika yoxdur.
Amma bir fakt göz qabağındadır: dünyanın ikinci ən güclü ordusu kimi qiymətləndirilən Rusiya ordusu müharibəni qısa müddətdə başa çatdıra bilmədi və qarşıdurma illərdir davam edir.
ABŞ-ın İran müharibəsi də başqa suallar doğurur
ABŞ-ın İranla müharibəsi də hərbi gücün yalnız texnoloji üstünlüklə ölçülə bilməyəcəyini göstərən nümunələrdən biridir.
2026-cı ilin fevralında başlayan müharibə artıq altıncı ayını geridə qoyub. Reuters-in məlumatına görə, ABŞ-ın bu müharibəyə çəkdiyi xərc sentyabrın ortalarına qədər 38 milyard dollara çatıb və Konqresin Büdcə Ofisi xərclərin hər ay təxminən 3 milyard dollar artacağını proqnozlaşdırıb. Hesabatda uzunmənzilli dəqiq zərbə silahlarının ehtiyatlarının azalması və onların yenilənməsinin illər çəkə biləcəyi barədə də xəbərdarlıq yer alıb.
ABŞ prezidenti Donald Tramp isə sentyabrın 16-da müharibənin sona yaxınlaşacağına ümid etdiyini bildirib. Bununla yanaşı, münaqişə hələ tam başa çatmayıb və Hörmüz boğazı ətrafındakı vəziyyət enerji bazarlarına ciddi təsir göstərməkdə davam edir.
Yəməndə husilərin son hücumu isə ABŞ üçün vəziyyəti daha da mürəkkəbləşdirib. Husilərin Bab əl-Məndəb boğazına yaxın ərazilərdə irəliləməsi dünya ticarəti üçün mühüm olan başqa bir dəniz dəhlizini təhlükə altında qoyub.
Bəs hərbi reytinqlər nəyi göstərir?
Burada Global Firepower məsələsinə də ayrıca baxmaq lazımdır.
2026-cı il üzrə siyahıda ABŞ 1-ci, Rusiya 2-ci, Azərbaycan isə 60-cı yerdədir. Reytinq 145 ölkəni 60-dan çox amil əsasında qiymətləndirir: canlı qüvvə, hərbi texnika, maliyyə imkanları, logistika, coğrafiya, təbii resurslar və digər göstəricilər nəzərə alınır.
Deməli, bu siyahı “kim müharibədə qalib gələcək?” sualının cavabı deyil.
Real müharibə isə tamamilə başqa şeydir.
Orada logistika, komandanlıq, kəşfiyyat, müdafiə sənayesi, sursat ehtiyatı, şəxsi heyətin hazırlığı, texnologiyadan istifadə, ərazi və ən əsası siyasi iradə bir-birinə qarışır.
Məhz buna görə son illərin müharibələri bizə mühüm bir dərs verir: ordunun gücünü yalnız onun reytinqdəki yeri ilə ölçmək mümkün deyil.
Azərbaycanın 2020-ci ildə əldə etdiyi hərbi nəticə də bu kontekstdə xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycan Ordusu öz qarşısına qoyulmuş konkret hərbi məqsədə nail olaraq ərazilərin azad edilməsini təmin etdi.
Dünyanın ən böyük ordularının isə illərlə davam edən müharibələrdə ciddi itkilərlə üzləşməsi göstərir ki, “ən güclü ordu” anlayışı yalnız tankların, raketlərin və əsgərlərin sayı ilə müəyyən edilmir.
Müharibənin ən sərt reytinqi isə kağız üzərində deyil, döyüş meydanında yazılır.
İlahə BAYINDIR
