ELAZ.İNFO xəbər verir ki, Yaxın Şərqdə davam edən hərbi qarşıdurma dünya enerji bazarında təzyiqi artırıb. Neftin qiyməti yenidən 100 dollar həddini keçib, əsas nəqliyyat marşrutlarında yaranan risklər isə bazarlarda narahatlığı gücləndirib.
Dünya neft bazarında yeni həftə kəskin bahalaşma ilə başlayıb. Yaxın Şərqdə hərbi qarşıdurmanın genişlənməsi, Hörmüz boğazı ətrafında gəmiçiliklə bağlı təhlükələrin artması və Səudiyyə Ərəbistanının mühüm neft infrastrukturuna zərbələr bazarın diqqətini yenidən 8 faizə yaxınlaşıb.
Neft niyə bahalaşır?
Hazırkı bahalaşmanın əsas səbəbi yalnız bir hadisə deyil. Bazarda bir neçə risk eyni vaxtda meydana çıxıb.
Əvvəla, Yaxın Şərqdəki münaqişənin enerji infrastrukturu və neft daşımalarına təsiri artır. Dünyanın ən mühüm enerji marşrutlarından biri hesab olunan Hörmüz boğazında gəmi hərəkətinin zəifləməsi neft və digər enerji məhsullarının daşınması ilə bağlı əlavə risk yaradır.
Bununla yanaşı, Qırmızı dənizin girişində yerləşən Bab əl-Məndəb boğazı ətrafında da vəziyyət gərgin olaraq qalır. Bu marşrut dünya enerji ticarəti üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Reuters-in 14 sentyabr tarixli təhlilində qeyd olunur ki, münaqişənin qısa müddətli enerji şokundan daha uzunmüddətli qlobal iqtisadi problemə çevrilməsi ehtimalı artır.
Səudiyyə Ərəbistanındakı hadisə bazarı daha da narahat edib
Neft bazarında narahatlığı artıran əsas hadisələrdən biri Səudiyyə Ərəbistanının şərq-qərb neft kəmərində yaranan problemdir.
Reuters-in məlumatına görə, dron hücumu nəticəsində zədələnən kəmər gündə təxminən 4 milyon barrel neftin daşınması imkanına malikdir. Bu həcm qlobal neft tədarükünün təxminən 4 faizinə uyğun gəlir.
Səudiyyə Ərəbistanı dünyanın ən böyük neft istehsalçılarından biri olduğuna görə burada yaranan hər hansı ciddi fasilə qlobal bazara birbaşa təsir göstərə bilər.
Bu səbəbdən treyderlər və enerji şirkətləri yalnız hazırkı hasilat göstəricilərini deyil, qarşıdakı həftələrdə təchizatın necə davam edəcəyini də diqqətlə izləyirlər.
Hörmüz boğazı niyə bu qədər vacibdir?
Hörmüz boğazı İran və Oman arasında yerləşən və Fars körfəzini Oman körfəzi ilə birləşdirən strateji su yoludur.
Bu ərazi uzun illərdir dünya enerji bazarının ən həssas nöqtələrindən biri hesab olunur. Çünki Yaxın Şərqdə hasil olunan böyük həcmdə neft və qaz bu marşrutdan dünya bazarlarına çıxarılır.
Son günlər boğazda təhlükəsizliklə bağlı problemlərin artması tanker sahibləri və sığorta şirkətləri üçün də əlavə risk yaradıb. Nəticədə neftin yalnız hasilatı deyil, onun istehlakçı ölkələrə çatdırılması da əsas məsələyə çevrilib.
Reuters-in son təhlilinə görə, Hörmüzdən keçən neft axını münaqişədən əvvəlki səviyyənin təxminən yarısına qədər azalıb.
Bu isə bazarın niyə qiymət artımına bu qədər həssas reaksiya verdiyini izah edir.
Neftin 100 dolları keçməsi dünya iqtisadiyyatına necə təsir edə bilər?
Neftin bahalaşması ilk növbədə yanacaq qiymətlərinə təzyiq yaradır. Lakin məsələ bununla bitmir.
Neftdən istifadə edən nəqliyyat, aviasiya, logistika və sənaye müəssisələrinin xərcləri də artır. Bu xərclərin müəyyən hissəsi son nəticədə məhsul və xidmətlərin qiymətlərinə təsir göstərə bilər.
Əgər neft qiymətləri uzun müddət yüksək səviyyədə qalsa, inflyasiya təzyiqinin güclənməsi ehtimalı artır.
Bu baxımdan ABŞ Federal Ehtiyat Sistemi də bazarın diqqət mərkəzindədir. Reuters-in 14 sentyabr məlumatına görə, yüksək neft qiymətləri fonunda Goldman Sachs ABŞ-da sentyabr ayında faiz artımı ehtimalı ilə bağlı proqnozunu dəyişib. Bazar iştirakçıları enerji qiymətlərinin inflyasiyaya təsirini xüsusilə diqqətlə izləyirlər.
Yəni Yaxın Şərqdə baş verən hadisə minlərlə kilometr uzaqda yerləşən ölkələrin mərkəzi banklarının qərarlarına belə təsir göstərə bilər.
Bəs Azərbaycan üçün bunun əhəmiyyəti nədir?
Azərbaycan iqtisadiyyatı enerji sektorundan əhəmiyyətli dərəcədə asılı olduğu üçün dünya neft bazarındakı dəyişikliklər ölkəmiz üçün də vacibdir.
Azərbaycan Energetika Nazirliyinin məlumatına görə, 2026-cı ilin ilk altı ayında ölkədə kondensatla birlikdə 13,3 milyon ton neft hasil edilib. Həmin dövrdə 10,5 milyon ton neft ixrac olunub.
Bu rəqəmlər göstərir ki, dünya neft qiymətləri Azərbaycanın ixrac gəlirləri baxımından mühüm amildir.
Neftin qiymətinin yüksəlməsi, digər şərtlər dəyişmədiyi halda, ixrac gəlirlərinin artmasına müsbət təsir göstərə bilər. Lakin burada vacib məqam odur ki, qiymətin yüksəlməsinin səbəbi də nəzərə alınmalıdır.
Əgər qiymət artımı qlobal iqtisadi aktivliyin güclənməsi və neftə tələbin artması ilə bağlıdırsa, vəziyyət bir cür qiymətləndirilir. Əgər bahalaşma müharibə, təchizat problemləri və nəqliyyat riskləri səbəbindən baş verirsə, bunun dünya iqtisadiyyatı üçün mənfi nəticələri də ola bilər.
Başqa sözlə, yüksək neft qiyməti Azərbaycan kimi ixracatçı ölkə üçün müəyyən üstünlüklər yarada bilsə də, qlobal inflyasiyanın və iqtisadi qeyri-müəyyənliyin artması mənfi təsirlər də yarada bilər.
Azərbaycanda qiymətlərə təsir göstərə bilərmi?
Neftin dünya bazarında bahalaşması avtomatik olaraq Azərbaycanda bütün məhsulların qiymətinin qalxması demək deyil.
Ölkə daxilində qiymətlərə təsir edən çoxsaylı amillər var. Buraya istehsal xərcləri, idxal qiymətləri, logistika, valyuta məzənnəsi, daxili tələb və təklif, eləcə də dövlət tərəfindən tənzimlənən qiymətlər daxildir.
Azərbaycan Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatına görə, 2026-cı ilin yanvar-avqust aylarında istehlak qiymətləri indeksi əvvəlki ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 5,7 faiz artıb. Avqust ayında isə istehlak qiymətləri iyul ayı ilə müqayisədə 0,2 faiz yüksəlib.
Bu səbəbdən neft bazarındakı yeni dalğanın ölkə iqtisadiyyatına təsiri yaxın aylarda xüsusilə maraq doğuracaq.
Azərbaycan enerji əməkdaşlığını genişləndirir
Qlobal enerji bazarında qeyri-sabitliyin artdığı bir vaxtda Azərbaycanın Türkiyə və digər tərəfdaşlarla enerji əməkdaşlığı da diqqət çəkir.
Sentyabrın 11-də Bakıda Azərbaycan-Türkiyə V Enerji Forumu keçirilib. Azərbaycan Energetika Nazirliyinin məlumatına görə, tərəflər enerji təhlükəsizliyi, enerji axınlarının şaxələndirilməsi, elektrik sistemlərinin inteqrasiyası və yeni enerji bağlantılarının gücləndirilməsini müzakirə ediblər.
Bu əməkdaşlıq Azərbaycan üçün yalnız neft deyil, təbii qaz və elektrik enerjisinin ixracı baxımından da strateji əhəmiyyət daşıyır.
Qarşıdakı günlərdə nə baş verə bilər?
Hazırda bazarın əsas diqqəti Yaxın Şərqdəki vəziyyətin necə inkişaf edəcəyinə yönəlib.
Əgər hərbi qarşıdurma daha da genişlənər və əsas enerji marşrutlarında fasilələr davam edərsə, neft qiymətlərinin yüksək səviyyədə qalması mümkündür.
Əksinə, diplomatik danışıqlar nəticə verər, gəmiçilik üçün təhlükəsizlik təmin olunar və enerji təchizatında yaranmış problemlər aradan qalxarsa, bazarda qiymətlərin müəyyən qədər geri çəkilməsi mümkündür.
Lakin hazırkı vəziyyətdə əsas problem qeyri-müəyyənliyin yüksək olmasıdır. Reuters-in son məlumatında Hörmüz boğazı ilə bağlı diplomatik görüşün təxirə salındığı bildirilir və bu da enerji bazarındakı narahatlığı artıran amillərdən biri kimi qiymətləndirilir.
Nəticə
Neftin 100 dolları keçməsi artıq yalnız enerji bazarının xəbəri deyil. Yaxın Şərqdəki hadisələr yanacaq qiymətlərindən tutmuş inflyasiyaya, faiz qərarlarından beynəlxalq ticarətə qədər bir çox sahəyə təsir edə bilər.
Azərbaycan üçün isə vəziyyət iki istiqamətdə qiymətləndirilir. Bir tərəfdən yüksək neft qiymətləri enerji ixracatçısı olan ölkənin gəlirlərinə müsbət təsir göstərə bilər. Digər tərəfdən qlobal iqtisadiyyatda bahalaşma və qeyri-sabitliyin güclənməsi yeni risklər yarada bilər.
Bu səbəbdən qarşıdakı günlərdə yalnız neftin qiymətini deyil, həm də Hörmüz boğazındakı vəziyyəti, Səudiyyə Ərəbistanının neft infrastrukturu ilə bağlı durumu və Yaxın Şərqdə diplomatik prosesləri izləmək vacib olacaq.
İlahə BAYINDIR
