ELAZ.İNFO
Sonsuz və təmiz enerji arzusu gerçəkləşə bilərmi?
İnsanlıq uzun illərdir ki, tükənməyən və ətraf mühiti çirkləndirməyən enerji mənbəyi axtarır. Bu axtarışın ən iddialı layihələrindən biri isə “süni günəş” adlandırılan nüvə sintezi (fusion) texnologiyasıdır. Çin və Fransa bu sahədə dünyanın ən böyük elmi layihələrinə ev sahibliyi edir və alimlər hesab edirlər ki, uğur qazanılarsa, gələcəyin enerji sistemi tamamilə dəyişə bilər.
“Süni Günəş” nədir?
“Süni Günəş” əslində Günəşdə baş verən nüvə sintezi prosesini Yer üzərində təkrar yaratmaq cəhdidir. Günəş öz enerjisini hidrogen atomlarının birləşərək helium əmələ gətirməsi nəticəsində əldə edir. Bu proses zamanı çox böyük miqdarda enerji ayrılır.
Alimlər eyni reaksiyanı xüsusi reaktorlarda idarə olunan şəkildə həyata keçirməyə çalışırlar. Məqsəd elektrik enerjisi istehsal etmək deyil, ilk növbədə bu prosesin təhlükəsiz və davamlı şəkildə idarə oluna biləcəyini sübut etməkdir.
Çinin “Süni Günəş” layihəsi
Çinin EAST (Experimental Advanced Superconducting Tokamak) reaktoru bu sahədə ən qabaqcıl layihələrdən hesab olunur. Son illərdə EAST yüksək temperaturda plazmanı uzun müddət sabit saxlamaqla bir neçə mühüm rekorda imza atıb. 2025-ci ildə reaktor yüksək saxlanma rejimində plazmanı 1066 saniyə sabit saxlamağı bacarıb ki, bu da nüvə sintezi tədqiqatları üçün mühüm nailiyyət sayılır.
2026-cı ildə isə Çin layihə üçün dünyanın ən böyük superkeçirici maqnitlərindən birini uğurla sınaqdan keçirdiyini açıqlayıb. Bu maqnitlər 100 milyon dərəcədən də yüksək temperaturda olan plazmanı idarə etmək üçün əsas texnologiyalardan biridir.
Fransanın ITER layihəsi
Fransanın cənubunda inşa edilən ITER (International Thermonuclear Experimental Reactor) isə dünyanın ən böyük beynəlxalq nüvə sintezi layihəsidir. Layihədə Avropa İttifaqı ilə yanaşı Çin, ABŞ, Yaponiya, Hindistan, Cənubi Koreya və digər tərəfdaşlar iştirak edirlər.
ITER-in məqsədi kommersiya elektrik stansiyası qurmaq deyil. Burada əsas hədəf nüvə sintezinin sənaye miqyasında mümkün olduğunu sübut etmək və gələcək elektrik stansiyaları üçün texnologiyanı hazırlamaqdır. Maraqlıdır ki, Çin həm öz EAST proqramını inkişaf etdirir, həm də ITER üçün mühüm texniki komponentlər hazırlayaraq layihəyə töhfə verir.
Bu texnologiyanın üstünlükləri
Əgər nüvə sintezi kommersiya səviyyəsinə çatdırılarsa:
- Karbon emissiyası minimum səviyyədə olacaq;
- Yanacaq kimi istifadə edilən hidrogen izotopları geniş ehtiyatlara malikdir;
- Ənənəvi atom elektrik stansiyalarına nisbətən uzunömürlü radioaktiv tullantılar daha az olacaq;
- Bəşəriyyət üçün uzunmüddətli və sabit enerji mənbəyi yarana bilər.
Qarşıdakı çətinliklər
Buna baxmayaraq, nüvə sintezini sənaye miqyasında tətbiq etmək hələ də çox mürəkkəb elmi və mühəndislik problemidir. Plazmanın milyonlarla dərəcə temperaturda sabit saxlanılması, reaktor materiallarının bu şəraitə dözməsi və layihələrin iqtisadi cəhətdən səmərəli olması əsas çağırışlar olaraq qalır.
Məhz buna görə alimlər hesab edirlər ki, bu texnologiyanın geniş tətbiqi üçün hələ illərlə araşdırma və sınaqlara ehtiyac var.
Azərbaycanın baxışı
Azərbaycan enerji ixrac edən ölkə olsa da, dünyada təmiz enerji texnologiyalarının inkişafı gələcəkdə qlobal enerji bazarına təsir göstərə bilər. Nüvə sintezinin uğur qazanması yaxın illərdə neft və qazı əvəz etməyəcək, lakin uzunmüddətli perspektivdə enerji sektorunda yeni mərhələnin başlanğıcı ola bilər.
Nəticə
“Süni Günəş” layihələri hazırda elmi eksperiment mərhələsindədir. Çin rekordlar qıraraq texnologiyanı inkişaf etdirir, Fransa isə beynəlxalq əməkdaşlığın mərkəzi olan ITER layihəsinə ev sahibliyi edir. Hər iki təşəbbüsün məqsədi eynidir: insanlığa təhlükəsiz, təmiz və demək olar ki, tükənməz enerji mənbəyi qazandırmaq.
Bu məqsədə çatmaq üçün hələ uzun yol qalsa da, son illərdə əldə olunan nəticələr göstərir ki, nüvə sintezi artıq elmi fantastika deyil, gələcəyin enerji texnologiyalarından biri kimi qəbul olunur.
İlahə BAYINDIR
