Hər il Azərbaycanda minimum əməkhaqqının, pensiyaların və sosial ödənişlərin artırılması müzakirə olunur. Eyni zamanda dövlət qurumlarında çalışan şəxslərin maaşları da yenilənir. Lakin cəmiyyətdə getdikcə daha çox səslənən bir sual var: dövlət məmurlarının əməkhaqqısı ölkə vətəndaşlarının gəlirləri ilə hansı nisbətdə olmalıdır?
Bu, təkcə iqtisadi deyil, həm də sosial ədalət və dövlət idarəçiliyi baxımından mühüm müzakirə mövzusudur.
Orta əməkhaqqı hər zaman reallığı göstərirmi?
Rəsmi statistikada açıqlanan orta əməkhaqqı bütün maaşların cəminin işləyənlərin sayına bölünməsi ilə hesablanır. Lakin yüksək maaş alan azsaylı şəxslər bu göstəricini yüksəldə bilər və nəticədə o, əhalinin faktiki gəlir səviyyəsini tam əks etdirməyə bilər.
Bu səbəbdən iqtisadi təhlillərdə bəzən real orta əməkhaqqı anlayışından istifadə edilir. Bu göstərici əhalinin gəlir səviyyəsini daha obyektiv əks etdirdiyi üçün sosial siyasətin qiymətləndirilməsində daha faydalı hesab olunur.
Məmurun maaşı cəmiyyətin rifahı ilə bağlı olmalıdırmı?
Bir sıra ekspertlərin fikrincə, dövlət idarəçiliyində çalışan yüksək vəzifəli şəxslərin əməkhaqqısı ölkədə vətəndaşların ümumi rifahından tamamilə ayrı müəyyən edilməməlidir.
Əgər ölkədə gəlirlər artırsa, məmurların maaşlarının yüksəlməsi təbii qəbul edilə bilər. Lakin vətəndaşların gəlirləri uzun müddət dəyişmədiyi halda dövlət aparatında yüksək maaş artımları sosial narazılıq yarada bilər.
Təklif olunan model
Müzakirəyə çıxarılan yanaşmalardan biri dövlət məmurlarının maaşını ölkədəki real orta əməkhaqqı ilə əlaqələndirməkdir.
Məsələn, qanunvericilikdə belə bir prinsip müəyyən edilə bilər:
Heç bir yüksək vəzifəli dövlət məmurunun aylıq əməkhaqqısı ölkədəki real orta əməkhaqqının beş mislindən artıq olmamalıdır.
Belə yanaşma tətbiq olunarsa, məmurların gəlirləri vətəndaşların rifahı ilə birbaşa əlaqələnər. Əhalinin gəlirləri artdıqca dövlət qulluqçularının maaşları da yüksələr.
Qeyd etmək lazımdır ki, bu, müəllif tərəfindən irəli sürülən konseptual təklifdir və hazırda Azərbaycan qanunvericiliyində belə bir norma mövcud deyil.
Bu model nə vəd edir?
Belə sistemin tərəfdarları hesab edirlər ki, o:
- dövlət məmurlarının maraqlarını cəmiyyətin rifahı ilə daha sıx əlaqələndirə bilər;
- gəlirlər arasındakı sosial fərqin dərinləşməsinin qarşısını qismən ala bilər;
- dövlət idarəçiliyində şəffaflıq və ictimai etimadı gücləndirə bilər.
Bununla yanaşı, bəzi mütəxəssislər yüksək məsuliyyət tələb edən vəzifələr üçün rəqabətqabiliyyətli əməkhaqqının qorunmasının vacibliyini də vurğulayırlar. Onların fikrincə, maaşların həddindən artıq məhdudlaşdırılması peşəkar kadrların dövlət sektoruna marağını azalda bilər.
Dünyada oxşar təcrübə varmı?
Bir çox ölkədə yüksək vəzifəli şəxslərin maaşları xüsusi komissiyalar tərəfindən müəyyən edilir və ictimaiyyətə açıqlanır. Maaş artımları adətən inflyasiya, iqtisadi artım və dövlət büdcəsinin imkanları nəzərə alınmaqla həyata keçirilir.
Lakin dövlət məmurlarının maaşını birbaşa ölkədəki real orta əməkhaqqının müəyyən qatına bağlayan vahid beynəlxalq model geniş tətbiq edilmir. Hər ölkə bu məsələni öz hüquqi və iqtisadi şəraitinə uyğun tənzimləyir.
Nəticə
Dövlətin iqtisadi siyasətinin əsas məqsədi yalnız makroiqtisadi göstəriciləri yaxşılaşdırmaq deyil, həm də vətəndaşların rifahını yüksəltməkdir. Bu baxımdan dövlət məmurlarının maaşlarının ölkədəki real orta əməkhaqqı ilə müəyyən nisbətdə əlaqələndirilməsi müzakirəyə dəyər bir yanaşma kimi qiymətləndirilə bilər.
Belə bir modelin tətbiqi ilə bağlı fərqli mövqelər mövcuddur. Lakin bütün tərəflərin razılaşdığı əsas prinsip ondan ibarətdir ki, əməkhaqqının müəyyən edilmə mexanizmi şəffaf, əsaslandırılmış və cəmiyyət üçün başadüşülən olmalıdır. Məhz bu yanaşma dövlət-vətəndaş münasibətlərində etimadın möhkəmlənməsinə və sosial ədalətin güclənməsinə xidmət edə bilər.
Ağasəf İMRAN- İqtisadçı alim
