Təqdim etdiyiniz mətndə yer alan hadisələr Azərbaycanın yerli qaçaqçılıq hərəkatı və şifahi xalq yaradıcılığında (bəzi yerli publisistik yazılarda) olduqca maraqlı bir süjet xətti kimi keçsə də, rəsmi tarixi faktlar və xronologiya ilə ciddi şəkildə ziddiyyət təşkil edir.
ELAZ.İNFO bu hadisənin niyə tarixi həqiqət yoxsa xalq əfsanəsi olduğunu anlamaq üçün real tarixi xronologiyaya və faktlara nəzər salaq:Mətndə düzgün qeyd olunduğu kimi, Stalinin ilk ciddi siyasi həbsi 1902-ci ilin aprelində Batumidə baş verib. O, 1903-cü ilin payızına qədər Kutaisi və Batumi həbsxanalarında qalıb, daha sonra isə birbaşa Sibirə (İrkutsk quberniyasına) sürgün edilib. Yəni rəsmi arxivlərdə onun bu dövrdə Gəncəyə etap olunması və ya qatardan qaçırılması barədə heç bir məlumat yoxdur. Azərbaycanın ən məşhur qaçaqlarından olan Qaçaq Kərəm rus çarizminə qarşı XIX əsrin sonlarında fəaliyyət göstərib. O, çar məmurlarının təqibindən sonra 1890-cı illərin ortalarında (təxminən 1895-1896-cı illərdə) Osmanlı imperiyasına (Türkiyəyə) mühacirət edib və ömrünün sonuna qədər orada yaşayıb. Stalinin 1902-ci ildəki həbsi zamanı Qaçaq Kərəm artıq neçə il idi ki, Azərbaycanda deyil, Türkiyədə idi. Onun Türkiyədən bu prosesi idarə etməsi xronoloji olaraq qeyri-mümkündür.
“Pəncərədən daş gəlir” mahnısı (və ya digər adı ilə “Pəncərəyə daş gəlir”) Azərbaycan xalq mahnısıdır. Lakin onun Stalinin gizli parolu olması və silsilə həbsləri zamanı bu mahnı vasitəsilə mesaj ötürməsi tarixi sənədlərdə deyil, daha çox xalq arasında yayılan folklor rəvayətlərində özünə yer tapıb. Şəmkirli Qaçaq Gülsüm (bəzi mənbələrdə kişi geyimində gəzdiyi üçün “Qaçaq Süleyman” kimi tanınan qadın qaçaq) Azərbaycanın qəhrəmanlıq tarixində özünəməxsus iz qoymuş real tarixi şəxsiyyətdir. Onun çar rəsmilərinə və yerli bəylərə qarşı mübarizə apardığı, yoxsullara əl tutduğu məlumdur. Lakin onun Stalini 7 ay öz dəstəsində gizlətməsi və onunla birgə əməliyyatlara qatılması heç bir sovet və ya müstəqillik dövrü dövlət arxivində (nə Gürcüstan, nə Rusiya, nə də Azərbaycan arxivlərində) təsdiqini tapmır.
Bu hekayə, Stalinin gənclik illərində Qafqazda (Bakı, Tiflis, Batumi) inqilabi fəaliyyətlə məşğul olduğu dövrdə yerli qaçaqlarla (məsələn, Qoçu Nəcəfqulu və s.) müəyyən əlaqələrinin olması faktından yola çıxaraq, zamanla xalq təfəkküründə böyüdülmüş və mifləşdirilmiş bir rəvayətdir. Azərbaycan xalqı mənəvi olaraq rəğbət bəslədiyi qəhrəmanları (Qaçaq Kərəm, Qaçaq Gülsüm) dövrün ən böyük və qorxulu fiqurları ilə qarşı-qarşıya gətirməyi və onlardan üstün göstərməyi sevdiyi üçün, bu növ hekayələr şifahi şəkildə nəsildən-nəslə ötürülərək günümüzə qədər gəlib çatmışdır. Səsləndirdiyiniz mətni tarixi fakt deyil, maraqlı bir tarixi-folklorik əfsanə kimi qəbul etmək daha doğrudur.
Ruslan MƏMMƏDOV