Ad dəyişəndə tarix də dəyişirmi?
ELAZ.İNFO xəbər verir ki, tarix boyu imperiyalar işğal etdikləri ərazilərdə yalnız sərhədləri dəyişməyiblər. Onlar şəhərlərin, çayların, dağların, ölkələrin və bütöv regionların adlarını da dəyişdiriblər. Çünki coğrafi adlar təkcə xəritədə yazılan söz deyil, həm də xalqın tarixi yaddaşı, kimliyi və siyasi iradəsinin ifadəsidir.
Məhz buna görə XX əsrdə müstəmləkəçilikdən azad olan bir çox ölkələr əvvəlki adlarını bərpa etdilər. Məsələn, Seylon yenidən Şri-Lanka, Rodeziya Zimbabve, Birma isə Myanma adlandırıldı. Bu dəyişikliklər sadəcə termin dəyişikliyi deyil, tarixi ədalətin bərpası kimi qiymətləndirildi.
Bu baxımdan bir sual meydana çıxır:
Bu gün beynəlxalq aləmdə “Orta Asiya” adlandırılan regionun əsl tarixi adı “Türküstan” deyilmi?
Tarixi mənbələr nə deyir?
Əsrlər boyu Amudərya ilə Sırdərya arasındakı geniş coğrafiya, eləcə də bugünkü Qazaxıstan, Özbəkistan, Qırğızıstan və Türkmənistan əraziləri müxtəlif mənbələrdə Türküstan adı ilə tanınıb. Hətta Türkmənistan adlı terminin mövcudluğu Çin Səddinə qədər uzanmışdır. Bu günün özündə Çinin şərqində yaşayan türksoylu xalqlar, o cümlədən uyğurlar özlərinin tarixi vətənlərini Türküstan olaraq adlandırırlar.
Xüsusilə XIX əsrin sonu və XX əsrin əvvəllərinə aid rus imperiyası sənədlərində, xəritələrdə və hərbi arxivlərdə “Türküstan diyarı”, “Türküstan general-qubernatorluğu” və “Türküstan hərbi dairəsi” kimi rəsmi anlayışlardan istifadə olunurdu.
Diqqət çəkən başqa bir fakt isə Sovet hakimiyyətinin ilk illərinə aiddir. 1918–1920-ci illərdə və sonrakı dövrdə fəaliyyət göstərən hərbi birliklərin rəsmi adı Türküstan Cəbhəsi idi. Bu cəbhəyə rəhbərlik edənlərdən biri də Mixail Frunze olmuşdur.
Əgər regionun adı həmin dövrdə “Orta Asiya” olsaydı, sovet hərbi sənədlərində də “Orta Asiya Cəbhəsi” ifadəsinin işlədilməsi gözlənilərdi. Tarixi sənədlər isə fərqli mənzərə ortaya qoyur.
“Orta Asiya” anlayışı nə vaxt geniş yayıldı?
Bir sıra tarixçilərin fikrincə, “Orta Asiya” termini xüsusilə sovet dövründə siyasi və inzibati məqsədlərlə daha geniş istifadə olunmağa başladı.
Bu yanaşmanın məqsədlərindən biri regionun ortaq tarixi və mədəni kimliyini ifadə edən “Türküstan” anlayışını zəiflətmək idi. Sovet milli siyasəti çərçivəsində vahid coğrafiya müxtəlif ittifaq respublikalarına bölündü, yeni inzibati sərhədlər müəyyən edildi və ümumi tarixi yaddaş tədricən parçalandı.
Bu baxımdan “Orta Asiya” anlayışı bəzi alimlər tərəfindən yalnız coğrafi termin deyil, həm də müəyyən siyasi yanaşmanın nəticəsi kimi qiymətləndirilir.
Bəs “Orta Asiya” ilə “Türküstan” eyni anlayışdırmı?
Əslində yox.
“Orta Asiya” daha çox coğrafi anlayışdır və müxtəlif elmi məktəblərdə sərhədləri fərqli müəyyən edilir. Bəzi yanaşmalara görə bu anlayışa Monqolustan, Əfqanıstan, Pakistanın şimal hissələri və İranın müəyyən bölgələri də daxil edilir.
Türküstan isə ilk növbədə tarixi-mədəni anlayışdır. Bu ad əsrlər boyu türk xalqlarının yaşadığı coğrafiyanı ifadə edib.
“Türküstan” termini təsadüfi yaranmış ad deyil. Bu adın təxminən 1400 ilə yaxın tarixi var və müxtəlif dövrlərin mənbələrində işlədilib.
Deməli, bu iki termin tamamilə eyni məna daşımır.
Ən qədim yazılı mənbələr
Tədqiqatçılar bildirirlər ki, “Türküstan” toponiminin ən qədim məlum yazılı nümunələrindən biri 639-cu ilə aid soqd dilində sənəddə qeyd olunur. Bu fakt göstərir ki, termin orta əsrlərdən çox əvvəl də istifadə olunurdu.
Orta əsr İslam mənbələrində
IX–XIII əsrlərdə ərəb və fars müəllifləri regionu tez-tez Türküstan adlandırırdılar.
Bu terminə müxtəlif coğrafiyaşünas və tarixçilərin əsərlərində rast gəlinir. Məsələn:
- Əl-İstəxri
- İbn Havqəl
- Əl-Müqəddəsi
Onların əsərlərində Türküstan türk tayfalarının yaşadığı böyük coğrafiya kimi təsvir olunur.
Çar Rusiyasının rəsmi sənədlərində
Ən maraqlı məqamlardan biri budur;
Rusiya imperiyası regionu işğal etdikdən sonra belə rəsmi sənədlərdə Türküstan adından istifadə edirdi.
1867-ci ildə imperatorun fərmanı ilə:
Türküstan General-Qubernatorluğu yaradıldı.
Paytaxtı isə Daşkənd idi.
Bu inzibati vahid 1917-ci ilə qədər mövcud olmuşdur.
Sovet hakimiyyətinin ilk illərində
Bolşeviklər hakimiyyətə gəldikdən sonra da ilk dövrlərdə “Türküstan” termini rəsmi sənədlərdə qalmaqda davam edirdi.
Məsələn:
- Türküstan Muxtar Sovet Sosialist Respublikası
- Türküstan Cəbhəsi
1918–1924-cü illərdə bu adlar rəsmi dövlət və hərbi sənədlərdə işlədilirdi.
“Orta Asiya” termini necə yayıldı?
1924-cü ildə Sovet hakimiyyəti bölgədə milli-ərazi bölgüsü həyata keçirdi.
Nəticədə:
- Özbəkistan,
- Türkmənistan,
- Tacikistan,
daha sonra isə:
- Qazaxıstan,
- Qırğızıstan
ayrı-ayrı ittifaq respublikalarına çevrildi.
Bununla paralel olaraq “Orta Asiya” termini rəsmi sovet terminologiyasında daha geniş istifadə edilməyə başladı. Bu, regionun inzibati və siyasi yenidən təşkilinin bir hissəsi idi.
Qərb ensiklopediyalarında
Maraqlıdır ki, 1911-ci il nəşri olan Encyclopaedia Britannica “Turkestan” anlayışını ayrıca maddə kimi təqdim edir və onu Qərbi və Şərqi Türküstan olmaqla təsvir edir. Ensiklopediya qeyd edir ki, bu ad uzun müddət beynəlxalq istifadədə olmuşdur.
Tarixi adın bərpası mümkündürmü?
Müasir beynəlxalq praktikada tarixi adların bərpası mümkündür. Dünyada bunun çoxlu nümunələri mövcuddur.
Lakin “Türküstan” adının rəsmi beynəlxalq dövriyyəyə qaytarılması yalnız tarixi arqumentlərlə həll edilə biləcək məsələ deyil. Burada siyasi iradə, regional konsensus və beynəlxalq diplomatik yanaşmalar da mühüm rol oynayır.
Hazırda beynəlxalq təşkilatlar, o cümlədən BMT və əksər dövlətlər rəsmi sənədlərdə “Central Asia” (“Orta Asiya”) terminindən istifadə edirlər.
Buna baxmayaraq, “Türküstan” anlayışı elmi araşdırmalarda, tarixi ədəbiyyatda və türk dünyası ilə bağlı müzakirələrdə yaşamaqda davam edir.
Türk Dövlətləri Təşkilatı bu məsələyə yeni baxış gətirə bilərmi?
Son illər türk dövlətləri arasında siyasi, iqtisadi və mədəni inteqrasiyanın güclənməsi regionun ortaq tarixi irsinə marağı da artırıb.
Bu baxımdan “Türküstan” anlayışı təkcə keçmişin xatirəsi deyil, həm də ortaq tarixi yaddaşı ifadə edən mədəni konsepsiya kimi yenidən müzakirə olunur.
Bununla belə, bu mövzu ətrafında müxtəlif baxışlar mövcuddur və məsələ həm tarixçilər, həm də siyasətşünaslar arasında elmi diskussiyanın predmetidir.
Nəticə
“Bir sıra tarixçilərin fikrincə, ‘Türküstan’ regionun tarixi adıdır, ‘Orta Asiya’ isə daha sonralar geniş yayılmış coğrafi-siyasi termindir.”
“Orta Asiya”, yoxsa “Türküstan?” sualının cavabı təkcə termin seçimi deyil.
Bu sual tarix, milli kimlik, geosiyasət və tarixi yaddaşın necə qorunması ilə bağlı geniş müzakirələrin bir hissəsidir.
Bir tərəfdən beynəlxalq hüquq və müasir diplomatik praktika “Orta Asiya” terminindən istifadə edir. Digər tərəfdən isə çoxsaylı tarixi mənbələr regionun əsrlər boyu “Türküstan” adı ilə tanındığını göstərir.
Bəlkə də əsas məsələ adın dəyişdirilməsindən əvvəl bu tarixi irsin daha dərindən öyrənilməsi və gələcək nəsillərə çatdırılmasıdır.
İlahə BAYINDIR