Cinayətkarlıq hər bir cəmiyyətin sosial sabitliyinə, iqtisadi inkişafına və vətəndaşların təhlükəsizliyinə birbaşa təsir göstərən mürəkkəb sosial hadisədir. Onun yaranma səbəbləri tək bir amillə məhdudlaşmır. Müasir kriminologiya cinayətkarlığı iqtisadi, sosial, psixoloji, hüquqi və mədəni faktorların qarşılıqlı təsiri nəticəsində formalaşan çoxşaxəli proses kimi qiymətləndirir. Bu amillər arasında ailə institutu xüsusi yer tutur. Çünki ailə fərdin sosial davranışının, mənəvi dəyərlərinin və hüquq normalarına münasibətinin formalaşdığı ilk sosial mühitdir. Bu baxımdan ailə institutunun zəifləməsi cinayətkarlığın artmasına təsir edən mühüm risk amillərindən biri hesab oluna bilər. Lakin bu təsir mütləq deyil və digər sosial proseslərlə qarşılıqlı əlaqədə qiymətləndirilməlidir.
Sosioloji baxımdan ailə cəmiyyətin ən qədim və ən davamlı sosial institutudur. O, yalnız nəsillərin davamını təmin etmir, həm də sosiallaşma, tərbiyə, emosional dəstək, sosial nəzarət və mədəni dəyərlərin ötürülməsi funksiyalarını yerinə yetirir. İnsan həyatının ilk illərində qanuna hörmət, məsuliyyət hissi, empatiya, əməksevərlik və etik davranış normaları əsasən ailədə formalaşır.
Güclü ailədə böyüyən uşaq cəmiyyətin qaydalarını daha asan mənimsəyir və sosial məsuliyyət hissini erkən yaşlardan inkişaf etdirir. Əksinə, ailədaxili zorakılıq, valideyn laqeydliyi, emosional soyuqluq, daimi münaqişələr və ya asılılıq problemləri uşağın psixoloji inkişafına mənfi təsir göstərərək onun aqressiv davranışlara və hüquq pozuntularına meylini artıra bilər.
Kriminoloji nəzəriyyələr kontekstində ailənin rolu
Kriminologiyada ailənin cinayət davranışına təsiri müxtəlif nəzəriyyələrlə izah olunur. Sosial nəzarət nəzəriyyəsinə görə, fərdi cinayət törətməkdən çəkindirən əsas amillərdən biri onun ailəyə, məktəbə və cəmiyyətə bağlılığıdır. İnsan özünü cəmiyyətin bir hissəsi hesab etdikdə hüquq normalarını pozmaq ehtimalı azalır. Ailə bağları zəiflədikdə isə bu sosial nəzarət mexanizmi də zəifləyir.
Sosial öyrənmə nəzəriyyəsi isə göstərir ki, insanlar davranış modellərini müşahidə və təqlid yolu ilə mənimsəyirlər. Əgər uşaq ailədə zorakılıq, aqressiya, alkoqol və ya narkotik istifadəsi, qanunlara hörmətsizlik kimi davranışlarla mütəmadi qarşılaşırsa, zaman keçdikcə bunları adi və qəbul edilən davranış modeli kimi qavraya bilər.
Digər yanaşmalara görə isə ailə yalnız tərbiyə funksiyasını yerinə yetirmir, həm də fərdin emosional dayanıqlığını formalaşdırır. Sevgi və dəstək mühitində böyüyən uşaqların stresə davamlılığı və münaqişələri sülh yolu ilə həll etmə bacarıqları daha yüksək olur.
Qloballaşma, urbanizasiya və rəqəmsal texnologiyaların sürətli inkişafı ailə münasibətlərinə ciddi təsir göstərmişdir. Valideynlərin uzun iş saatları, iqtisadi çətinliklər və həyat tempinin artması ailədaxili ünsiyyətin azalmasına səbəb olur. Bir çox hallarda valideynlə övlad arasında emosional bağ zəifləyir və tərbiyə funksiyasının bir hissəsi internetə, sosial mediaya və ya yaşıd qruplarına keçir.
Rəqəmsal mühit uşaqlar üçün həm inkişaf imkanları, həm də yeni risklər yaradır. Kibercinayət, zorakılığı təşviq edən məzmunlar, radikal ideyalar və təhlükəli onlayn qruplar valideyn nəzarəti zəif olduqda daha ciddi təhlükəyə çevrilə bilir. Bu səbəbdən müasir ailənin vəzifəsi yalnız maddi təminat yaratmaq deyil, həm də rəqəmsal savadlılıq və təhlükəsiz internet istifadəsini öyrətməkdir.
Cinayətkarlığın artmasına təsir edən digər amillər
Cinayətkarlığın səbəblərini yalnız ailə institutunun zəifləməsi ilə əlaqələndirmək elmi baxımdan doğru yanaşma olmaz. İşsizlik, yoxsulluq, sosial bərabərsizlik, keyfiyyətli təhsilə çıxış imkanlarının məhdudluğu, narkotik vasitələrin qanunsuz dövriyyəsi, psixi sağlamlıq problemləri və hüquq-mühafizə sisteminin effektivliyi də cinayət səviyyəsinə ciddi təsir göstərən amillərdir.
Məsələn, iqtisadi böhran dövrlərində əmlak əleyhinə cinayətlərin artması daha çox müşahidə olunur. Eyni zamanda təhsil və məşğulluq imkanlarının geniş olduğu cəmiyyətlərdə gənclərin cinayətə qoşulma riski nisbətən aşağı olur. Bu fakt göstərir ki, ailə mühüm rol oynasa da, onun təsiri digər sosial institutların fəaliyyəti ilə sıx bağlıdır.
Cinayətkarlığın azaldılması üçün kompleks yanaşma tələb olunur. İlk növbədə ailələrin sosial rifahının yaxşılaşdırılması, valideynlik bacarıqlarının inkişaf etdirilməsi və ailədaxili zorakılığın qarşısının alınması istiqamətində tədbirlər gücləndirilməlidir.
Bununla yanaşı, məktəblərdə psixoloji xidmətlərin və hüquqi maarifləndirmənin genişləndirilməsi, gənclərin idman, elm, incəsənət və könüllülük fəaliyyətlərinə cəlb olunması, risk qrupuna daxil olan ailələr üçün sosial dəstək proqramlarının həyata keçirilməsi, psixoloji yardım xidmətlərinin əlçatanlığının artırılması, hüquq-mühafizə orqanları ilə yerli icmalar arasında əməkdaşlığın gücləndirilməsi mühüm nəticələr verə bilər.
Bu tədbirlər ailənin tərbiyə funksiyasını dəstəkləməklə yanaşı, cinayətə səbəb olan digər sosial riskləri də azalda bilər.
Ailə institutu cəmiyyətin mənəvi və sosial dayaqlarından biridir. Onun zəifləməsi fərdin sosiallaşmasına, psixoloji inkişafına və hüquqi davranışına mənfi təsir göstərə bilər. Lakin cinayətkarlığın artmasını yalnız ailə institutundakı problemlərlə izah etmək elmi baxımdan əsaslandırılmış mövqe deyil. Cinayət hadisələri iqtisadi, sosial, hüquqi və psixoloji amillərin qarşılıqlı təsiri nəticəsində formalaşır. Buna görə də cinayətkarlığın qarşısının alınması üçün ailənin möhkəmləndirilməsi ilə yanaşı, təhsilin keyfiyyətinin artırılması, sosial ədalətin təmin edilməsi, iqtisadi imkanların genişləndirilməsi və hüquq sisteminin səmərəli fəaliyyəti birlikdə təmin olunmalıdır. Yalnız bu halda həm sağlam ailə modeli formalaşdırmaq, həm də cinayətkarlığın davamlı şəkildə azalmasına nail olmaq mümkündür.
Natəvan Bəydili
Ardı sabahkı buraxılışda. -Xarici təcrübə-
