ELAZ.İNFO xəbər verir ki, Yaxın Şərqdə davam edən ABŞ-İran qarşıdurması dünya enerji bazarında yeni dalğalanmaya səbəb olub. Xüsusilə Hörmüz boğazında gəmi hərəkətinin məhdudlaşması neft tədarükünün gələcəyi ilə bağlı narahatlıqları artırıb.
Reuters-in bu gün yaydığı məlumata görə, Brent markalı neftin qiyməti səhər saatlarında 95,67 dollar ətrafında olub. ABŞ-ın WTI markalı nefti isə 91,56 dollara yüksəlib. Həftəlik hesablamada Brent təxminən 7,1 faiz, WTI isə 9,8 faiz bahalaşıb.
Bu rəqəmlər yalnız birja göstəricisi deyil. Çünki söhbət dünyanın ən mühüm enerji marşrutlarından birində yaranan risklərdən gedir.
Niyə bütün dünyanın diqqəti Hörmüzə yönəlib?
Hörmüz boğazı Fars körfəzi ilə Oman körfəzini birləşdirən strateji su yoludur. Körfəzdə yerləşən əsas neft və qaz istehsalçılarının dünya bazarlarına çıxışında bu marşrut mühüm rol oynayır.
Hazırda problem təkcə hərbi gərginlikdən ibarət deyil. Gəmilərin boğazdan keçidinin azalması sığorta xərclərini, daşınma risklərini və nəticədə enerji məhsullarının qiymətini yüksəldə bilər.
Reuters qeyd edir ki, son günlər Hörmüz boğazından gündəlik gəmi keçidi 10 günlük orta göstəricidən kəskin aşağı düşüb və bir gün ərzində cəmi 4 gəmi keçib.
İranın bəzi gəmilərə keçidlə bağlı məhdudiyyətləri genişləndirməsi də vəziyyətin nə qədər həssas olduğunu göstərir. Reuters bildirir ki, Tehran müəyyən gəmiləri cərimə, müsadirə və ya saxlanılma riski ilə üz-üzə qoyan siyahını genişləndirib.
Bu, Azərbaycan üçün nə deməkdir?
Azərbaycan birbaşa Hörmüz boğazından keçən neft marşrutundan asılı olan ölkə deyil. Ölkənin əsas neft ixrac infrastrukturu Xəzər hövzəsi və müxtəlif ixrac kəmərləri üzərində qurulub.
Lakin qlobal neft bazarında baş verən dəyişikliklər Azərbaycan iqtisadiyyatından tamamilə kənarda qala bilməz.
Neftin dünya bazarında bahalaşması Azərbaycanın ixrac gəlirlərinə müsbət təsir göstərə biləcək amillərdən biridir. Digər tərəfdən, enerji qiymətlərinin uzun müddət yüksək qalması qlobal inflyasiyanı gücləndirə və daşınma xərclərini artıra bilər.
Yəni məsələni yalnız “neft bahalaşdı, Azərbaycan daha çox qazanacaq” kimi qiymətləndirmək düzgün olmazdı.
Dünya iqtisadiyyatı bir-biri ilə bağlıdır. Enerji bahalaşdıqda nəqliyyat, logistika, istehsal və bəzi istehlak məhsullarının maya dəyəri də arta bilər.
Əsas sual: qiymətlər 100 dollara çata bilərmi?
Hazırkı şəraitdə belə ehtimalın müzakirə edilməsi təəccüblü deyil. Bazarda əsas narahatlıq Yaxın Şərqdən neft tədarükünün davamlı şəkildə pozulması ehtimalıdır. Analitiklər qlobal təchizat ehtiyatlarının azalması fonunda geosiyasi risklərə daha həssas yanaşırlar.
Amma burada mühüm məqam var: neft qiymətinin hansı səviyyəyə çatacağını indidən dəqiq demək mümkün deyil.
Bazarlar yalnız müharibənin özünə deyil, onun növbəti mərhələsinə də reaksiya verir. Əgər diplomatik proses sürətlənər və gəmiçilik üçün risklər azalarsa, qiymətlər yenidən geri çəkilə bilər. Əksinə, qarşıdurmanın genişlənməsi enerji bazarında əlavə təzyiq yarada bilər.
Azərbaycan üçün başqa bir imkan da var
Yüksək enerji qiymətləri Azərbaycanın qeyri-neft sektoruna investisiya və dövlət gəlirlərinin planlaşdırılması baxımından da əhəmiyyət daşıyır.
Lakin son illərdə ölkənin iqtisadi siyasətində əsas istiqamətlərdən biri yalnız neft gəlirlərinin artırılması deyil, iqtisadiyyatın digər sahələrinin inkişaf etdirilməsidir.
Bu baxımdan dünya enerji bazarında baş verənlər Azərbaycan üçün həm gəlir, həm də risk məsələsidir.
Bir tərəfdən yüksək qiymət ixrac gəlirlərini dəstəkləyə bilər. Digər tərəfdən dünya iqtisadiyyatında enerji şokunun yaratdığı inflyasiya və logistika problemləri Azərbaycana da dolayı təsir göstərə bilər.
Hörmüzdəki vəziyyət niyə izlənilməlidir?
Çünki bu gün orada baş verən hadisə sabah neft qiymətinə, daha sonra isə yanacaq və daşınma xərclərinə təsir göstərə bilər.
Hazırda əsas diqqət ABŞ-İran qarşıdurmasının hansı istiqamətdə inkişaf edəcəyinə, Hörmüz boğazında gəmi hərəkətinin bərpa olunub-olunmayacağına və enerji təchizatında real fasilələrin yaranıb-yaranmayacağına yönəlib.
Azərbaycan baxımından isə ən vacib məsələ qlobal enerji bazarındakı dəyişiklikləri yalnız neft gəlirləri prizmasından deyil, iqtisadi sabitlik, inflyasiya və ixrac imkanları ilə birlikdə qiymətləndirməkdir.
Hələlik bazarın verdiyi əsas mesaj aydındır: Yaxın Şərqdə gərginlik artdıqca enerji bazarında qeyri-müəyyənlik də artır.
İlahə BAYINDIR
