2014-cü ildə Krımın ilhaqından sonra ABŞ Rusiyanın bir sıra banklarına qarşı sanksiyalar tətbiq etdi. Həmin dövrdə Visa və Mastercard bəzi sanksiyaya məruz qalan Rusiya banklarının kart xidmətlərini dayandırdı. Bu hadisələr Moskvanı maliyyə infrastrukturu sahəsində xarici sistemlərdən asılılığın azaldılması istiqamətində addımlar atmağa sövq edən amillərdən biri oldu.
Rusiya 2014-cü ildən özünün maliyyə mesajlarının ötürülməsi sistemi — SPFS üzərində işləməyə başladı. Sistem sonradan ölkənin SWIFT-ə alternativ kanallarından birinə çevrildi. 2022-ci ildə Qərb sanksiyaları sərtləşdirildikdən sonra SPFS-in əhəmiyyəti daha da artdı. Rusiya Mərkəzi Bankı həmin il sistemdəki trafikin əvvəlki illə müqayisədə üç dəfədən çox artdığını açıqlamışdı.
Çinin yanaşması isə daha geniş miqyaslıdır.
2015-ci ildə Çin CIPS — Cross-Border Interbank Payment System sistemini istifadəyə verdi. CIPS-in əsas məqsədi beynəlxalq yuan ödənişlərinin klirinq və hesablaşmalarını asanlaşdırmaqdır. Sistem SWIFT-in tam analoqu deyil: CIPS həm ödənişlərin klirinq və hesablaşmasını həyata keçirir, həm də müəyyən hallarda öz mesajlaşma imkanlarından istifadə edir. Bununla yanaşı, CIPS beynəlxalq əlaqələrdə SWIFT-dən də istifadə edə bilir.
Bu gün CIPS artıq ciddi ölçüyə çatıb.
Çinin rəsmi CIPS məlumatına görə, 2026-cı ilin iyun ayının sonuna sistemdə 210 birbaşa və 1 619 dolayı iştirakçı vardı. Sistem 191 ölkə və regionda 5 100-dən çox bank qurumunu əhatə edir.
Bu rəqəmlər bir tendensiyanı göstərir: beynəlxalq maliyyə sistemində alternativ kanalların çəkisi artır.
Amma burada bir mühüm məqamı da qeyd etmək lazımdır.
CIPS hələ SWIFT-i əvəz etmiş sistem deyil.
SWIFT əsasən qlobal maliyyə mesajlaşma şəbəkəsidir. CIPS isə əsasən yuanla beynəlxalq ödənişlərin klirinq və hesablaşmasına xidmət edən infrastrukturdur. Buna görə bu iki sistemi yalnız iştirakçı sayı və ya tranzaksiya həcmi ilə müqayisə etmək düzgün deyil. Ekspert təhlillərində də CIPS-in hələ SWIFT-in tam alternativi olmadığı vurğulanır.
Bununla belə, CIPS-in böyüməsinin strateji əhəmiyyəti böyükdür.
Çin yuanın beynəlxalq ticarətdə istifadəsini genişləndirdikcə, öz maliyyə infrastrukturunun rolunu da artırır. Sanksiyalar və maliyyə məhdudiyyətləri ilə üzləşən ölkələr üçün isə alternativ ödəniş kanallarının mövcudluğu əlavə seçim yaradır.
Məsələ təkcə Çin və Rusiya ilə də məhdudlaşmır.
Son illərdə müxtəlif ölkələr beynəlxalq ticarətdə milli valyutalardan istifadəyə, alternativ ödəniş mexanizmlərinə və regional maliyyə infrastrukturlarına daha çox diqqət yetirməyə başlayıblar.
Bu proses dolların sabah dünya valyutası statusunu itirəcəyi anlamına gəlmir. Dollar hələ də beynəlxalq maliyyə sistemində dominant mövqedədir.
Amma başqa bir reallıq da yaranır:
ABŞ və Qərbin maliyyə infrastrukturlarından asılılığı azaltmaq istəyən ölkələrin sayı və alternativ mexanizmlərin imkanları artır.
Məhz buna görə CIPS-in böyüməsinə yalnız texniki ödəniş sistemi kimi baxmaq düzgün olmaz.
Bu, eyni zamanda beynəlxalq maliyyə sisteminin tədricən daha çox mərkəzə bölünməsi prosesinin göstəricilərindən biridir.
Əgər bu tendensiya davam edərsə, gələcəkdə dünya maliyyə sistemi “bir dominant platforma” modelindən daha çox bir neçə paralel maliyyə infrastrukturunun birlikdə fəaliyyət göstərdiyi sistemə çevrilə bilər.
Və bu dəyişiklik dolların sonu demək olmasa da, onun qlobal maliyyə sistemindəki təsir imkanlarının əvvəlki qədər alternativsiz olmaması deməkdir.
Asif ŞƏFƏQQƏTOV
