ELAZ.İNFO xəbər verir ki, Qarabağ müharibələri zamanı itkin düşmüş insanların taleyinin müəyyənləşdirilməsi Azərbaycanda onillərdir davam edən ən ağır humanitar məsələlərdən biridir.
Bu gün Dövlət Komissiyasının məlumatlarına əsasən, Birinci və İkinci Qarabağ müharibələri ilə əlaqədar 4 010 Azərbaycan vətəndaşı itkin düşmüş şəxs kimi qeydiyyatdadır. Onlardan 4 004 nəfərin Birinci Qarabağ müharibəsi, 6 nəfərin isə İkinci Qarabağ müharibəsi zamanı itkin düşdüyü bildirilir.
Bu rəqəm statistik göstəricidən daha böyük məna daşıyır.
Çünki 4 010 rəqəminin arxasında minlərlə ailənin illərlə davam edən gözləntisi dayanır.
Axtarışlar necə aparılır?
Azərbaycanın işğaldan azad edilmiş ərazilərində aparılan bərpa-quruculuq işləri zamanı insan qalıqlarının aşkar edilməsi itkin şəxslərin taleyinin müəyyənləşdirilməsi üçün yeni imkanlar yaradıb.
APA-nın 3 sentyabr tarixli araşdırmasına görə, qazıntılar zamanı aşkar edilmiş insan qalıqları arasında 328 nəfərin şəxsiyyəti DNT analizi ilə müəyyənləşdirilib.
Bu proses bir neçə mərhələdən ibarətdir.
Əvvəlcə mümkün dəfn yerləri müəyyənləşdirilir. Daha sonra qazıntı və ekspertiza işləri aparılır. Aşkar olunan qalıqların kimə aid olduğunu müəyyənləşdirmək üçün genetik analizdən istifadə edilir.
Beləliklə, uzun illər ərzində cavabsız qalan bəzi suallara müasir texnologiyalar vasitəsilə cavab tapmaq mümkün olur.
Niyə bu qədər uzun çəkir?
İtkin şəxslərin axtarışı adi axtarış prosesi deyil.
Aradan 30 ildən artıq vaxt keçib. Hadisələrin baş verdiyi ərazilərin bir hissəsi uzun müddət minalı və təhlükəli olub. Bəzi mümkün dəfn yerləri haqqında məlumatların tam olmaması da araşdırmaları çətinləşdirib.
Bundan başqa, insan qalıqlarının identifikasiyası üçün uyğun bioloji materialın əldə edilməsi və ailə üzvlərindən götürülən nümunələrlə müqayisə aparılması vaxt tələb edir.
Bu səbəbdən hər bir aşkar edilmiş qalıq üzərində aparılan iş həm elmi, həm də hüquqi baxımdan diqqətli yanaşma tələb edir.
Bir ailənin gözləntisi illərlə davam edir
İtkinlik məsələsinin ən ağır tərəfi məhz qeyri-müəyyənlikdir.
İnsan yaxınını itirəndə ən azı onun taleyi barədə məlumat almaq istəyir. Lakin itkin şəxsin harada olduğu, sağ qalıb-qalmadığı və harada dəfn edildiyi məlum olmadıqda ailə illərlə cavabsız sualla yaşamağa məcbur olur.
Məsələn, Amil Məlikovun ailəsi onun 1992-ci ildə Daşaltı istiqamətində döyüşlər zamanı itkin düşməsindən sonra uzun illər taleyi barədə xəbər gözləyib. Onun atası Əliheydər Məlikovun danışdıqları bu gözləntinin ailə üçün nə qədər ağır olduğunu göstərir.
Digər bir nümunədə Rizvan Baxışovun ailəsi hələ onun yolunu gözləyir.
Bu hekayələr bir faktı göstərir: itkinlik zaman keçdikcə aradan qalxmır.
Əksinə, ailənin üzərində illər boyu davam edən ağır bir gözləntiyə çevrilir.
Məsələnin siyasi tərəfi də var
İtkin şəxslərin taleyinin müəyyənləşdirilməsi yalnız humanitar məsələ deyil.
Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərində bu mövzu həm də etimad və məlumat mübadiləsi məsələsi kimi gündəmdədir.
Tərəflər arasında əldə edilmiş razılaşmalar çərçivəsində hərbi münaqişə nəticəsində itkin düşmüş şəxslərlə bağlı mövcud məlumatların mübadiləsi, onların taleyinin müəyyənləşdirilməsi, zərurət olduqda qalıqların axtarılması və geri qaytarılması kimi məsələlər nəzərdə tutulur.
Bu baxımdan hər yeni identifikasiya yalnız bir ailənin illərlə gözlədiyi xəbərin əldə edilməsi deyil.
Həm də münaqişənin humanitar nəticələrinin aradan qaldırılması istiqamətində atılmış addımdır.
4 010 rəqəminin arxasında nə dayanır?
Bəzən müharibə statistikası rəqəmlərlə ifadə olunur: ölənlər, yaralananlar, itkinlər…
Amma itkin şəxslərlə bağlı 4 010 rəqəmini yalnız statistika kimi qəbul etmək düzgün deyil.
Bu, 4 010 insanın taleyinin hələ tam aydınlaşdırılmadığını göstərən rəqəmdir.
Onların hər birinin ailəsi, yaxınları, həyat hekayəsi və illərlə davam edən gözləntisi var.
İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə yeni qazıntıların aparılması və DNT texnologiyalarının tətbiqi isə bu ailələr üçün ümid yaradır.
Qarşıda hələ böyük iş var
Hazırda əsas məqsəd itkin şəxslərin mümkün qədər çoxunun taleyinin müəyyənləşdirilməsi, aşkar edilən qalıqların identifikasiyası və ailələrə məlumat verilməsidir.
Bu prosesdə həm texnologiyanın, həm arxiv məlumatlarının, həm də hadisələrin şahidlərinin verdiyi məlumatların əhəmiyyəti böyükdür.
30 ildən artıq zaman keçməsinə baxmayaraq, itkin şəxslər məsələsi öz aktuallığını itirməyib.
Əksinə, hər yeni qazıntı sahəsi, hər yeni DNT nəticəsi və hər yeni məlumat illərdir cavab gözləyən ailələr üçün başqa bir ümid qapısı açır.
Bəzən bir ailə üçün ən böyük xəbər illər sonra gələn çox sadə bir cümlə olur: “Onun taleyi artıq məlumdur.”
İtkin şəxslərin axtarışının əsas humanitar mənası da məhz budur.
İlahə BAYINDIR
