Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 23–24 avqust tarixlərində Özbəkistana dövlət səfəri iki ölkə arasındakı münasibətlərin sadəcə diplomatik təmaslardan ibarət olmadığını, daha geniş strateji çərçivəyə keçdiyini göstərən mühüm hadisələrdən biri oldu. Səfərin nəticələri siyasi dialoqla yanaşı, iqtisadiyyat, nəqliyyat, təhsil, mədəniyyət və humanitar əlaqələr üzrə əməkdaşlığın dərinləşdirilməsinə yönəlmiş addımların artdığını ortaya qoydu.
Bu münasibətlərin bugünkü səviyyəsini yalnız iki ölkə arasındakı ikitərəfli əlaqələrlə izah etmək kifayət deyil. Azərbaycan və Özbəkistanın yaxınlaşması eyni zamanda Mərkəzi Asiya ilə Cənubi Qafqaz arasında əlaqələrin gücləndiyi daha geniş regional prosesin bir hissəsidir.
Səfərin ən mühüm mesajı – münasibətlər institusional xarakter alır
Avqustun 23-də Daşkənddə Azərbaycan və Özbəkistan Ali Dövlətlərarası Şurasının üçüncü iclasının keçirilməsi təsadüfi hadisə deyil. Belə mexanizmlər dövlətlər arasında münasibətlərin ayrı-ayrı görüşlərdən çıxaraq sistemli siyasi koordinasiya mərhələsinə keçdiyini göstərir.
Səfər çərçivəsində iki ölkə arasında Əbədi Dostluq haqqında müqavilə imzalanıb və geniş sənəd paketi qəbul edilib. Bununla yanaşı, bir sıra birgə layihələrin icrasına start verilib. Bu addımlar münasibətlərin gələcək istiqamətləri üçün siyasi çərçivəni daha da möhkəmləndirir.
Burada əsas məsələ sənədlərin sayından daha çox onların hansı sahələri əhatə etməsidir. Çünki Azərbaycan və Özbəkistan münasibətlərində artıq yalnız prezidentlər səviyyəsində siyasi dialoq deyil, dövlət qurumları, biznes strukturları, regionlar və təhsil-mədəniyyət institutları arasında əlaqələrin genişləndirilməsi gündəmdədir.
İqtisadi münasibətlərdə əsas sual: potensial real dövriyyəyə çevriləcəkmi?
Azərbaycan və Özbəkistan arasında iqtisadi əlaqələrin inkişafı üçün ciddi potensial mövcuddur. Lakin iqtisadi potensialın siyasi bəyanatlardan real nəticələrə çevrilməsi üçün əsas məsələ qarşılıqlı ticarətin, investisiyaların və birgə istehsal layihələrinin davamlı şəkildə artırılmasıdır.
Səfərdən əvvəl açıqlanan gündəlikdə də ikitərəfli ticarətin genişləndirilməsi, biznes və regionlararası əməkdaşlığın gücləndirilməsi, nəqliyyat və tranzit imkanlarından daha səmərəli istifadə xüsusi istiqamətlər kimi göstərilmişdi.
Bu məqam xüsusilə əhəmiyyətlidir. Azərbaycan coğrafi mövqeyinə görə Mərkəzi Asiya ilə Avropa arasında nəqliyyat əlaqələrində mühüm rol oynayır. Özbəkistan isə Mərkəzi Asiyanın ən böyük və strateji əhəmiyyətli iqtisadi mərkəzlərindən biridir.
Deməli, Bakı–Daşkənd münasibətlərinin iqtisadi ölçüsünü yalnız iki ölkənin daxili bazarları ilə məhdudlaşdırmaq düzgün olmaz. Qarşılıqlı əməkdaşlıq daha böyük regional nəqliyyat, logistika və ticarət zəncirinin formalaşmasına xidmət edə bilər.
Nəqliyyat və tranzit amili getdikcə daha vacib olur
Azərbaycanın son illərdə nəqliyyat və logistika imkanlarını genişləndirməsi Mərkəzi Asiya ölkələri üçün də yeni imkanlar yaradır. Özbəkistanın dənizə birbaşa çıxışının olmaması isə alternativ tranzit marşrutlarını onun iqtisadi siyasətində mühüm məsələyə çevirir.
Bu baxımdan Azərbaycan üzərindən keçən marşrutlar Özbəkistanın beynəlxalq bazarlara çıxış imkanlarının şaxələndirilməsi baxımından əhəmiyyət daşıya bilər.
Digər tərəfdən, bu proses birtərəfli maraq deyil. Azərbaycan üçün də Mərkəzi Asiya bazarlarına çıxışın genişlənməsi, yeni ticarət tərəfdaşlarının və logistika imkanlarının formalaşması iqtisadi baxımdan mühüm üstünlük yarada bilər.
Bu səbəbdən Bakı–Daşkənd əməkdaşlığında nəqliyyat məsələsinə texniki layihə kimi deyil, regional iqtisadi əlaqələrin gələcək xəritəsini müəyyənləşdirə biləcək strateji istiqamət kimi yanaşmaq daha doğru olar.
“Azərbaycan” parkı – diplomatiyanın görünən simvolu
Səfərin diqqətçəkən hadisələrindən biri Yeni Daşkənddə “Azərbaycan” parkının təməlinin qoyulması oldu. Park üçün 4 hektarlıq ərazi ayrılıb və burada Azərbaycanın tarixini, mədəniyyətini və milli ənənələrini əks etdirən ictimai məkanın yaradılması nəzərdə tutulur.
Bu layihənin siyasi əhəmiyyəti onun fiziki ölçüsündən daha böyükdür.
Çünki bir ölkənin digər ölkənin paytaxtında öz adına parkının salınması dövlətlərarası münasibətlərin cəmiyyətlərə də çatdırılması deməkdir. Bakıda “Özbəkistan” parkının, Yeni Daşkənddə isə “Azərbaycan” parkının yaradılması qarşılıqlı münasibətlərin simvolik xəritəsini formalaşdırır.
Belə layihələr uzunmüddətli perspektivdə siyasi münasibətlərdən daha davamlı sosial yaddaş yarada bilər. İnsanlar üçün diplomatik sənədlərdən fərqli olaraq, şəhərin bir hissəsində yaşayan, görünən və ziyarət edilən belə məkanlar iki xalq arasındakı münasibətləri gündəlik həyata gətirir.
Nizami Gəncəvi amili də təsadüfi deyil
Daşkənddə Nizami Gəncəvi adına Milli Pedaqoji Universitetin yeni kampusunun açılışı da səfərin mühüm hadisələrindən biri olub. Azərbaycan və Özbəkistan prezidentləri açılış mərasimində iştirak edib və ali təhsil müəssisəsində yaradılan şəraitlə tanış olublar.
Bu hadisənin başqa bir mühüm tərəfi var: Azərbaycan–Özbəkistan münasibətləri yalnız dövlət siyasəti və iqtisadi maraqlar üzərində qurulmur.
Nizami Gəncəvi kimi böyük Azərbaycan şairinin adının Özbəkistanda ali təhsil müəssisəsində yaşadılması ortaq mədəni yaddaşın siyasi sərhədlərdən daha geniş olduğunu göstərir.
Bu istiqamətin gələcəkdə təhsil proqramları, tələbə mübadiləsi, elmi əməkdaşlıq və mədəni layihələrlə genişləndirilməsi iki ölkənin cəmiyyətləri arasında əlaqələrin daha da möhkəmlənməsinə səbəb ola bilər.
Yeni Daşkənd layihəsi də iqtisadi baxımdan diqqət çəkir
Azərbaycan Prezidentinə səfər zamanı Yeni Daşkənd layihəsi barədə də məlumat verilib. Özbəkistanın ən böyük şəhərsalma layihələrindən biri kimi təqdim edilən Yeni Daşkəndin 20 min hektar ərazidə salınması və gələcəkdə 2 milyon nəfərə qədər əhalinin yerləşdirilməsi planlaşdırılır. Layihənin ilk mərhələsində 6 min hektar ərazidə yaşayış, sosial, biznes, təhsil və mədəniyyət obyektlərinin inşası nəzərdə tutulur.
Burada Azərbaycan üçün maraqlı olan məqam şəhərsalma layihəsinin miqyası və müxtəlif sahələri əhatə etməsidir.
Azərbaycanın işğaldan azad edilmiş ərazilərdə şəhər və kəndlərin yenidən qurulması sahəsində əldə etdiyi təcrübə ilə Özbəkistanın yeni şəhərsalma layihələri arasında gələcəkdə texniki və peşəkar əməkdaşlıq imkanlarının yaranması mümkündür. Bu, yalnız ehtimal xarakterli istiqamətdir və konkret layihələr barədə rəsmi qərar kimi təqdim edilməməlidir.
Ən böyük dəyişiklik siyasi xəritədən kənarda baş verir
Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərinin yeni mərhələsini yalnız prezidentlərin görüşləri və imzalanan sənədlərlə ölçmək düzgün olmaz.
Əsl dəyişiklik iki ölkənin bir-birini hansı səviyyədə iqtisadi və regional tərəfdaş kimi görməsindədir.
Bakı üçün Daşkənd Mərkəzi Asiyada mühüm tərəfdaşdır. Daşkənd üçün isə Azərbaycan Xəzər üzərindən Qafqaza, daha sonra Avropaya çıxan mühüm istiqamətlərdən biridir. Bu iki maraq bir-birini tamamladıqca əməkdaşlığın siyasi bəyanatlardan real iqtisadi layihələrə keçməsi üçün zəmin yaranır.
Məhz buna görə son səfəri sıradan diplomatik səfər kimi qiymətləndirmək doğru olmaz. Səfər çərçivəsində Ali Dövlətlərarası Şuranın iclasının keçirilməsi, Əbədi Dostluq haqqında müqavilənin imzalanması, yeni layihələrin başlanması və mədəni-humanitar təşəbbüslərin ön plana çıxarılması münasibətlərin daha strukturlaşdırılmış xarakter aldığını göstərir.
Türk dünyası üçün Bakı–Daşkənd xətti nə deməkdir?
Azərbaycan və Özbəkistanın yaxınlaşması Türk Dövlətləri Təşkilatı çərçivəsində gedən proseslərdən də ayrı düşünülə bilməz.
Türk dünyasının inteqrasiyası yalnız mədəni tədbirlər və siyasi sammitlərlə məhdudlaşmır. Bu prosesin real nəticəsi nəqliyyat dəhlizlərinin, ticarət əlaqələrinin, təhsil və mədəniyyət layihələrinin, investisiyaların və biznes münasibətlərinin genişlənməsi ilə ölçülür.
Bu baxımdan Bakı–Daşkənd münasibətləri Türk dünyasının qərb və mərkəzi hissələri arasında daha sıx əlaqələrin yaranmasına xidmət edə biləcək əsas ikitərəfli istiqamətlərdən biridir.
Nəticə: münasibətlərin gələcəyini indi iqtisadi nəticələr müəyyən edəcək
Azərbaycan və Özbəkistan arasında siyasi etimadın yüksək səviyyəyə çatdığı artıq açıq görünür. Əbədi Dostluq haqqında müqavilənin imzalanması isə bu münasibətlərə daha uzunmüddətli siyasi çərçivə verir.
Lakin növbəti mərhələdə əsas sual siyasi münasibətlərin nə qədər güclü olması deyil, bu münasibətlərin vətəndaşların, sahibkarların və iqtisadiyyatların həyatında hansı real nəticələri yaradacağıdır.
Əgər qarşılıqlı ticarət artacaq, yeni investisiya layihələri reallaşacaq, nəqliyyat əlaqələri genişlənəcək, tələbə və alim mübadiləsi güclənəcək və mədəni əməkdaşlıq gündəlik həyata daha çox daxil olacaqsa, Bakı–Daşkənd münasibətlərinin yeni mərhələsindən danışmaq artıq yalnız siyasi ifadə olmayacaq.
Bu baxımdan avqust səfərinin əsas nəticəsi bir neçə günlük diplomatik proqramdan daha böyükdür. Azərbaycan və Özbəkistan münasibətlərində indi əsas mərhələ başlanır: imzalanmış sənədlərin və verilmiş siyasi mesajların real layihələrə çevrilməsi mərhələsi.
İlahə BAYINDIR
