Təhsil İslahatı, yoxsa “Akademik Diversiya”? Kurikulum Reallığı

19.01.2026

Azərbaycan təhsilində 2008-ci ildən bəri tətbiq edilən Kurikulum islahatı bu gün ciddi bir “faydalı iş əmsalı” böhranı yaşayır. Gəlin, emosiyalardan kənar, tam savadlı və sübutlara söykənən təhlillə tanış olaq.
​ELAZ.İNFO xəbər verir ki, Kurikulumun ABŞ-da Pilot,bizdə isə tam tədrisdir.
​Kurikulum (Outcome-based education – OBE) nəzəriyyəsi 1950-ci illərdə ABŞ-da (Uilliam Spadi tərəfindən) inkişaf etdirilməyə başlanıb.


​ABŞ-ın özündə bu sistem “Common Core State Standards” adı ilə 2010-cu illərdə tətbiq olunanda belə, ölkənin 4-5 ştatı (Texas, Alyaska, Nebraska və s.) bu sistemi qəbul etmədi. Səbəb kimi təhsilin keyfiyyətinin düşməsi göstərildi.


​ Hazırda ABŞ-da “fərdi təhsil” (Homeschooling) və özəl məktəblərin bir çoxu bu sistemdən imtina edərək klassik akademik təhsilə qayıdırlar.
​Biz isə, Biz bu sistemi “hazır məhsul” kimi aldıq. Halbuki kurikulum dinamik bir prosesdir, dondurulmuş qanun deyil.
​

Sinif Otaqlarımızın “Fiziki İmkansızlığı”
​Kurikulumun əsas sütunu olan “Konstruktivizm” şagirdin bilikləri özünün kəşf etməsini tələb edir. Bunun üçün:
​Dördüncü divar effekti: Sinifdə hər şagirdə minimum 2-3 kvadrat metr sahə düşməlidir. Bizim 35-40 nəfərlik “sovet tipli” siniflərimizdə qrup işi qurmaq, şagirdlərin mobilliyini təmin etmək fiziki olaraq qeyri-mümkündür.


​ Müəllim 45 dəqiqə ərzində həm motivasiya qurmalı, həm tədqiqat apardırmalı, həm də qiymətləndirmə aparmalıdır. Bu, fiziki və zamansal olaraq mümkünsüz bir “akrobatikadır”.
​

Kadr və Mütəxəssis Paradoksu
​Bizdə kurikulumu tədris edən mütəxəssislərin əksəriyyəti “Kaskad üsulu” ilə öyrənənlərdir:
​Dünya Bankı mütəxəssisləri 10 nəfərə öyrətdi.
​Həmin 10 nəfər 100 nəfər təlimçiyə öyrətdi.
​100 təlimçi 30 min müəllimə öyrətdi.


Nəticə olaraq hər pillədə məlumatın 20-30%-i itdi və ya yanlış şərh olundu. Müəllimləri imtahan edənlər isə çox vaxt bu sahədə heç bir elmi məqaləsi və ya beynəlxalq təcrübəsi olmayan, sadəcə “testologiyanı” bilən şəxslərdir.

​”Xarici kəşfiyyat” ifadəsi ağır səslənsə də, təhsil sosiologiyasında “Yumşaq Güç” (Soft Power) anlayışı var.
​Kurikulum sistemi şagirdə çox geniş seçim azadlığı və “səthi bilik” (general knowledge) verir. Bu, dərin fundamental elmləri (fizika, riyaziyyat, ədəbiyyat) zəiflədir.
​Fundamental elmi olmayan xalq isə ancaq “istehlakçı” və “xidmətçi kadr” ola bilər.

Bizim klassik təhsilimizdə olan “şəxsiyyət yetişdirmə” missiyası kurikulumda “bacarıqlı istehlakçı yetişdirmə” missiyası ilə əvəzlənib.
​

Kurikulum bizə nə verdi?
​Müsbət: Şagirdlərin özünü ifadə bacarığı artdı.
​Mənfi: Fundamental bilik səviyyəsi kəskin aşağı düşdü. Repetitorluq institutu dövlət təhsilini üstələdi. Müəllim nüfuzu “xidmətçi” səviyyəsinə endirildi (çünki müəllim artıq bilik mənbəyi deyil, sadəcə “fasilitator” – yönləndiricidir).
​
​Kurikulum Azərbaycan təhsilinə “yamama” kimi gətirildi. Milli dəyərlərlə sintez olunmadığı, maddi-texniki bazaya uyğunlaşdırılmadığı üçün hazırda təhsilimiz “Süni tənəffüs aparatı”na bağlıdır.
​Milli Kurikulum Modeli yaradılmalıdır. Bu modeldə Qərbin texnologiyası ilə Şərqin fundamental təhsil ənənəsi birləşməlidir.

👁 140