Qarluqlar 766-1215-ci illər arasında Orta Asiyada varlığını davam etdirən Türk boylarıdır. “Qar” adı ərəb mənbələrində “Harluk”, farsca əsərlərdə ” Halluh”, çin mənbələrində isə “Geluolu” formalarında istifadə edilmişdir. Qədim Türk çağlarında Karluklara “Üç Oğuz”, yəni “Üçboy” da deyilmişdir. “Qarluq” türk sözü olub “qarlıq”,”qar yığımı” mənasını verir. Bəzi araşdırmaçılara görə Qarluq sözündəki ” qar” sözü , həm də ağ anlamındadır. Bildirək ki, türklərdə rənglərlə bağlı dövlət, boy və digər adlar da var idi . Məsələn: Qara hunlar , Ağ hunlar, sarı uyğurlar, Ağqoyunlular, Qaraqoyunlular və sairə.
Qarluqlar Orta Asiyanın geniş çöllərində, xüsusən də indiki Qazaxıstan, Qırğızıstan, Türkmənistan və Çinin Sincan-Uyğur bölgəsində yaşayıblar.
Karluklar Orta Asiyanın müxtəlif yerlərində məskunlaşıblar. Xüsusilə VIII əsrdə türk boyları arasında mühüm bir güc kimi önə çıxdılar. Bu gün qarluqların yaşadığı bölgələr qədim türk boylarının mədəniyyətlərinin izlərini daşıyır.
Qarluqlar türk dil ailəsinin oğuz və qıpçaq dilləri ilə qohumdurlar. Lakin qarluqların öz dilini daha çox oğuz və qıpçaq qarışığından ibarət olan türkcənin ləhcəsi hesab etmək olar. Bu gün bu dillərin bəzi elementlərini, xüsusən də Orta Asiya türkcəsində izləmək mümkündür.
8 -ci əsrdə qurulan Qarluq xaqanlığı Qarluqların Orta Asiyada ilk böyük dövlətidir. Türklərin digər böyük dövlətlərlə münasibətlərində və hakimiyyət mübarizəsində Qarluq xaqanlığı mühüm rol oynamışdır ki, bunlar da aşağıdakılardır:
Səlcuqlu Dövləti: Səlcuqlu dövlətinin yaranmasında Qarluqların da böyük rolu olmuşdur. Bir sıra qaynaqlara görə Səlcuqlu hökmdarı Tuğrul bəyin soyu Qınıq boyu ilə yanaşı, həm də Qarluq tayfalarından bir ailəyə mənsub idi.
Uyğur Xaqanlığı: Qarluq qısa müddətə də olsa Uyğur xaqanlığının tərkibində olublar.
Xəzərlər və digər Türk dövlətləri ilə əlaqələr: Qarluqlar xəzərlərlə və digər türk tayfaları ilə ittifaq qurmuş, müharibələrdə iştirak etmişlər.
Qarluqlar Orta Asiyanın köçəri mədəniyyətini mənimsəmişlər. Döyüşçü xalq olan Qarluqlar da İslamı qəbul edən ilk türk boylarından biri kimi tarixi əhəmiyyətə malikdir. İslamın qəbulu ilə onlar Orta Asiyada mədəni və dini transformasiyada rol oynadılar.
Bu gün Qarluqların nəsilləri Orta Asiyanın müxtəlif bölgələrində, xüsusən də Qazaxıstan, Qırğızıstan və Çinin Sincan-Uyğur bölgəsində yaşayırlar.
Afət MÖHBALI
