İranda Liderlik Dəyişikliyi və Türkiyənin Baxışından Strateji Oxu.
1 mart 2026-cı ildə İran İslam Respublikası Ekspertlər Məclisinin fövqəladə iclasında Ayətullah Əli Rza Ərafinin müvəqqəti Lider (Rəhbər) seçilməsi İran siyasi sistemində fasilə yaratmaq əvəzinə, nəzarətli davamlılıq yaratmaq üçün bir addımdır. Bu seçim, “sülalələşmə” tənqidlərinə məruz qalan Müctəba Xamenei seçimi ilə təhlükəsizlik aparatının birbaşa təsir göstərəcəyi ssenari arasında institusional balansı qoruyan aralıq formul kimi oxunmalıdır. Bu kontekstdə liderlik dəyişikliyi üç səviyyədə qiymətləndirilməlidir: (1) institusional davamlılıq, (2) təhlükəsizlik bürokratiyası ilə əlaqə, (3) xarici siyasət istiqaməti.
- İnstitusional Davamlılıq və “Vilayəti-Fəqih”in Birləşdirilməsi
Əlireza Ərafi 1959-cu ildə Maybadda anadan olub. O, İran şiə ruhanisidir və hazırda Keşikçilər Şurasının, Ekspertlər Məclisinin üzvü və Bəsic rəhbəridir. O, əvvəllər Əl-Mustafa Beynəlxalq Universitetinin rektoru, Qum cümə namazının imamı və İran İlahiyyat Fakültəsinin rəhbəri olub. Bu vəziyyət göstərir ki, İranda liderlik xarizmatik deyil, institusional çərçivədə yenidən müəyyən edilir. Əli Xameneinin dövründə şəxsi hakimiyyət və sistem arasında qurulan balans indi daha texniki və bürokratik formaya çevrilə bilər. Lakin bu, ideoloji ox dəyişdiyi anlamına gəlmir. “Vilayəti-Fəqih” doktrinası rejimin ontoloji təməlidir və bu çərçivədən kənara çıxması gözlənilməməlidir. - İnqilab Keşikçiləri ilə Güc Balansı
İran İnqilab Keşikçiləri Korpusu (İİKK) İran siyasətində paralel deyil, təsisçi aktyordur. Yeni Ali Liderin hərbi keçmişə malik olmaması İİKK-nın rolunu azaltmır; əksinə, qarşılıqlı asılılığı artırır.
Ərafinin gücü birbaşa onun komandanlıq səlahiyyətindən deyil, legitimlik yaratmaq qabiliyyətindən qaynaqlanacaq. Digər tərəfdən, İİKK təhlükəsizlik və iqtisadi sahələrdə öz çəkisini qoruyacaq. Buna görə də, nəticədə yaranan struktur “ikili hegemonluq”dur: dini legitimlik + təhlükəsizlik gücü. Bu model qısa müddətdə sabitlik yaradır; lakin orta müddətdə elitadaxili rəqabət potensialını canlı saxlayır.
- Xarici Siyasətdə Ton Dəyişikliyi, Strategiyada Davamlılıq
İranın ABŞ və İsrailə yanaşmasındakı ritorik tonda dəyişiklik ola bilər; lakin strateji istiqamətdə köklü bir fasilə gözlənilməməlidir.
ABŞ üçün yeni dövr ideoloji münaqişədən daha çox nəzarətli danışıqlar dövrünə çevrilə bilər. Nüvə infrastrukturunun və rejim təhlükəsizliyinin qorunması prioritet olacaq. İsrail əleyhinə ritorika ideoloji əsasda davam edəcək; lakin regional səlahiyyətli səlahiyyətlər vasitəsilə aparılan yüksək riskli danışıqların intensivliyində düzəlişlər müşahidə oluna bilər.
Bu məqamda vacib olan İranın “inqilabın ixracı” konsepsiyasından “rejimin konsolidasiyası” konsepsiyasına keçib-keçməyəcəyidir. İlkin əlamətlər daxili konsolidasiyanın prioritet olacağını göstərir.
- Kəşfiyyat İddiaları və Sistemli Dözümlülük
Yeni liderin Qərb kəşfiyyat xidmətləri tərəfindən idarə olunduğu və ya idarə oluna biləcəyi ilə bağlı iddialar İran siyasi strukturunun təbiəti nəzərə alınmaqla zəif görünür. İranda liderlik fərdi deyil, kollektiv nəzarət mexanizmləri ilə əhatə olunub. Ali Lider sistemin sahibi deyil; o, sistemin mərkəzi qovşağıdır. Buna görə də fərdi sapma üçün imkanlar məhduddur. Bu, rejimin kövrək olmadığını göstərir; o, qapalı dövrəli, davamlı bir strukturdur.
Türkiyənin Baxışından Strateji Qiymətləndirmə
Türkiyə üçün əsas məsələ liderlikdə dəyişiklik deyil, İranın regional davranış modellərinin təkamülüdür. - Təhlükəsizlik Ölçüsü:
Suriya və İraq arenalarında İranın təsirinin davam etməsi qaçılmazdır. Lakin yeni dövrdə birbaşa eskalasiya əvəzinə nəzarətli təsir strategiyası görünə bilər. Bu, Türkiyə-İran rəqabətini daha idarəolunan hala gətirə bilər. - Enerji və Ticarət:
İranın daxili konsolidasiyaya üstünlük verməsi iqtisadi açılışlara praqmatik yanaşmasını artıra bilər. Bu vəziyyət sanksiyaların gedişatından asılı olaraq Türkiyə üçün imkanlar yarada bilər. - Türk Dünyası və Cənubi Qafqaz:
İranın Azərbaycana və Türk Dövlətləri Təşkilatına yanaşması ideoloji həssaslıqları məhdudlaşdırmağa davam edəcək. Lakin daxili sabitliyin ardınca getmək birbaşa təxribatçı hərəkətləri məhdudlaşdıra bilər. - Geosiyasi Nəticə:
Türkiyə üçün ən rasional strategiya nə İranı romantikləşdirmək, nə də şeytanlaşdırmaqdır. Yeni Ali Lider dövrü Ankara üçün “ehtiyatlı iştirak” modelini tələb edir: rəqabət sahələrində çəkindirmə, ortaq maraq sahələrində əməkdaşlıq.
Nəticə
İranda liderlik dəyişikliyi inqilabi deyil, sistemli bir düzəlişdir. Yeni Ali Lider ideoloji xəttdən imtina etməyəcək; lakin onun metodu daha texniki və danışıqlar xarakterli ola bilər. Türkiyə üçün məsələ İranı kimin idarə etməsi deyil, İranın necə idarə olunacağıdır. Buna görə də, Ankaranın strateji düşüncəsi yeni dövrü emosional reflekslərlə deyil, geosiyasi realizmlə şərh etməlidir.
Prof. Dr. Toğrul İsmayıl
