Bu, sadəcə hakimiyyət dəyişikliyi deyildi. Bu, bir sistemin öz qorxularına təslim olması idi. Möctəba Xameneinin İranın ali rəhbəri postuna gətirilməsi varislik aktı kimi təqdim olunsa da, əslində bu addım təşviş içində verilmiş qərarın siyasi adıdır. Atası Əli Xameneinin həlak olmasından dərhal sonra, müharibənin alovlandığı, İsrail və ABŞ-la qarşıdurmanın pik həddə çatdığı, neft bazarlarının silkələndiyi bir məqamda Tehran elitasi risk etmədi. Onlar dəyişiklik seçmədilər. Onlar qorxunu seçdilər.
Reuters və AP-nin yaydığı məlumatlara görə, martın 8-də ali səlahiyyətlərin Möctəbaya verildiyi elan olundu. Cəmi bir gün sonra ABŞ prezidenti Tramp Vaşinqton üçün bu ssenarinin arzuolunmaz olduğunu açıq dedi. Bu iki tarix arasında sıxışan 48 saat İranın gələcək trayektoriyasını faktiki olaraq müəyyənləşdirdi.
Möctəba Xamenei səhnəyə yeni nəfəs kimi çıxmadı. O, köhnə mexanizmin ən qapalı dişlisi kimi təqdim olundu. Onun siyasi portretində nə açıq liderlik təcrübəsi var, nə ictimai debatlarda formalaşmış legitimlik, nə də xalqla birbaşa təmasdan doğan siyasi çəkisi. O, seçkinin yox, seleksiyanın məhsuludur. Bu, kütlənin yox, kabinetlərin qərarıdır. Bu, meydanın yox, güc otaqlarının seçimi idi.
Əslində baş verənləri bir cümlə ilə ifadə etmək olar: İslam Respublikası dövlətin gələcəyini yox, güc elitasının təhlükəsizliyini prioritet seçdi. SEPAH-ın və təhlükəsizlik aparatının maraqları dövlətin institusional dayanıqlığından üstün tutuldu. Rejim vertikalı qorudu, amma həmin vertikalın altındakı sosial dayaqların çat verdiyini görməzliyə vurdu.
Bu təyinat güc nümayişi kimi təqdim edilsə də, əslində zəifliyin etirafıdır. Güclü sistem alternativlərdən qorxmaz. Güclü sistem kompromisdən çəkinməz. Güclü sistem müxtəliflik görüntüsünü belə təhlükə saymaz. Tehran isə ən təhlükəsiz variantı seçdi. Ən təhlükəsiz variant isə çox vaxt ən riskli nəticəni doğurur.
Yeni ali rəhbər hakimiyyətə arbitr kimi yox, müharibənin emosional iştirakçısı kimi daxil oldu. Atasının ölümündən sonra sistem artıq rasional manevr imkanını itirmiş vəziyyətdədir. Hakimiyyət emosional yüklə silahlanıb. Bu isə qisasçı ritorikanın güclənməsi, daxildə daha sərt nəzarət və regionda yeni eskalasiya riskləri deməkdir. Reuters açıq yazırdı ki, Möctəbanın gəlişi nəzarətin sərtləşməsi və dissentin daha amansız şəkildə boğulması ilə müşayiət oluna bilər.
İsrail rəsmilərinin son açıqlamaları da vəziyyətin istiqamətini göstərir. Bir tərəfdən sonsuz müharibə istəmədiklərini deyirlər, digər tərəfdən İranın hərbi potensialını maksimum zəiflətmək xəttindən geri çəkilməyəcəklərini vurğulayırlar. Bu mesajın alt qatında sadə həqiqət var: Möctəba Xamenei İranı zərbə altından çıxarmır, əksinə onu daha aydın hədəfə çevirir.
Daxildə isə mənzərə heç də triumfal deyil. Bəli, küçələrdə sədaqət şüarları səsləndirildi. Bəli, sistem öz nüvəsini səfərbər edə bildi. Amma bu mobilizasiya əvvəlki illərin kütləvi coşqusunu xatırlatmır. Loyal baza aşınır. Cəmiyyət yorulub. İqtisadiyyat tükənib. Sanksiyalar, işsizlik, inflyasiya və perspektivsizlik fonunda ideoloji şüarların təsir gücü azalır. Sistem hələ də sərt yumruğa malikdir, amma sosial yapışqanı zəifləyib.
Ən təhlükəli məqam isə budur: Möctəba sabit imperiyanı yox, qızmış və gərgin sistemi miras alıb. Bu sistemdə hər yeni hərbi uğursuzluq, hər elita daxili parçalanma, hər sosial partlayış domino effekti yarada bilər. O, “varisliyin qarantı” kimi təqdim olunur, amma reallıqda teokratik modelin son mərhələsinin simvoluna çevrilmək riski ilə üz-üzədir.
Qısamüddətli perspektiv aydındır: daha sərt mərkəzləşmə, güc strukturlarının genişlənən səlahiyyətləri, nöqtəvi repressiyalar. Xarici siyasətdə isə ikiqat xətt: ictimaiyyət qarşısında sərt ritorika, qapalı qapılar arxasında isə məhdud praqmatizm. Tehran əyilməz görünməyə məcburdur, amma eyni zamanda nəfəs yolları axtarmalıdır.
Orta müddətdə isə əsas sual dəyişmir: hakimiyyətin özü artıq təhlükəsizlik zəmanətidirmi. İranın bugünkü reallığında ali post qalxan yox, hədəf ola bilər. Möctəba Xamenei böhranın içinə daxil olmadı. O, böhranın mərkəzinə oturdu.
Tarix bəzən varislərə imperiya yox, yük verir. Bu yük ya lideri formalaşdırır, ya da onu əzir. Tehran hazırda ikinci ssenariyə daha yaxındır.
ELAZ.İNFO
