Qarabağ yalnız bir coğrafi məkan deyil — o, Azərbaycan Türk Millətinin tarixinin, kimliyinin və milli şüurunun canlı yaddaşıdır. Yunis Hüseynovun “Qarabağ” əsərində ortaya qoyulan faktlar göstərir ki, bu diyar əsrlər boyu yalnız siyasi mübarizələrin deyil, eyni zamanda mədəni və mənəvi dirənişin mərkəzi olmuşdur.
Bu məqalədə Qarabağa yalnız tarixi bir ərazi kimi deyil, milli dövlətçilik perspektivindən baxmaq zəruridir. Çünki Qarabağ məsələsi təkcə keçmişin deyil, gələcəyin də açar nöqtəsidir.
Qarabağ adı özü belə türk mənşəlidir — “qara” və “bağ” sözlərinin birləşməsi kimi formalaşmışdır və bu fakt belə onun qədimdən Azərbaycan Türk coğrafiyasına aid olduğunu göstərir. Tarixi mənbələrdə Qarabağın adı VII əsrdən etibarən çəkilir və bu ərazi daim türk dövlətlərinin siyasi və mədəni mərkəzlərindən biri olmuşdur. Qarabağ Albaniya dövlətinin tərkibində olmuş, burada yaşayan utilər, qarqarlar kimi qədim etnoslar regionun yerli əhalisini təşkil etmişdir. Bu faktlar göstərir ki, Qarabağın etnik və tarixi kökləri yerli və davamlıdır.
Pənahəli Xan və Dövlətçilik Modeli haqqında qeyd etmək istəyirəm.
XVIII əsrdə Pənahəli xan Cavanşirin rəhbərliyi ilə Qarabağ xanlığının qurulması, Azərbaycan tarixində mühüm dövlətçilik mərhələsidir. Onun qurduğu Şuşa qalası sadəcə bir şəhər deyil, strateji və siyasi güc mərkəzi idi.
Pənahəli xan yalnız hərbi lider deyil, həm də uzaqgörən dövlət qurucusu idi. Onun qurduğu sistem göstərir ki, Qarabağ yalnız müdafiə olunan torpaq deyil, eyni zamanda təşkilatlanmış dövlət modelidir.
Bu, bugünkü Güney Azərbaycan Türk Milləti üçün mühüm dərsdir. Dövlət yalnız arzu ilə deyil, struktur, strategiya və liderliklə qurulur.
İmperiyalar və Demoqrafik Manipulyasiya
XIX əsrdə baş verən hadisələr Qarabağın taleyində dönüş nöqtəsi oldu. Gülüstan (1813) və Türkmənçay (1828) müqavilələri nəticəsində Azərbaycan torpaqları parçalandı və bu parçalanma yalnız siyasi deyil, eyni zamanda demoqrafik mühəndisliklə müşayiət olundu.
Rus imperiyası məqsədli şəkildə bölgəyə kütləvi köçürmələr həyata keçirdi və bu, regionun etnik balansını dəyişdirməyə yönəlmiş strategiya idi. Bu hadisə bizə bir həqiqəti göstərir.Xarici güclər üçün demoqrafiya bir silahdır. Qarabağ sadəcə torpaq deyil, strateji simvoldur.
Qarabağ tarix boyu yalnız iqtisadi və coğrafi baxımdan deyil, həm də ideoloji baxımdan mühüm əhəmiyyət daşımışdır. Bu ərazi üzərində mübarizə əslində iki fərqli yanaşmanın mübarizəsidir:
Yerli tarix və legitimlik.Xarici müdaxilə və süni konstruksiyalar
Bu səbəbdən Qarabağ məsələsi yalnız keçmişin mübahisəsi deyil — bu, gələcək dövlət modelinin əsas testidir. Milli perspektiv gələcəyə baxış formasıdır.
Bugünkü reallıqda Qarabağ mövzusu Güney Azərbaycan Türk Milləti üçün daha geniş bir mesaj daşıyır:
Tarix yalnız öyrənilmək üçün deyil, yön vermək üçündür.Dövlətçilik yalnız şüar deyil, sistemdir.Milli birlik isə yalnız emosional deyil, strateji məsələdir.Qarabağın tarixi göstərir ki, parçalanma xarici güclərin məhsuludur, lakin birlik daxili iradənin nəticəsidir.
Nəticə-Qarabağ bir həqiqətdir — dəyişdirilə bilməyən, lakin təhrif edilə bilən bir həqiqət. Tarixi düzgün oxuyan millətlər gələcəyi düzgün qurur.Bu səbəbdən Qarabağa baxışımız yalnız nostalji yox, strateji olmalıdır, çünki Qarabağ sadəcə keçmiş deyil o, gələcək dövlətçiliyin sınaq meydanıdır.
Rıza Qaraçay
