İranda yaşayan azərbaycanlılar ölkənin ən böyük etnik qruplarından biridir. Onlar əsasən ölkənin şimal-qərb bölgələrində yaşayırlar və öz dillərini, mədəniyyətlərini və milli kimliklərini qorumağa çalışırlar. Bu toplum tarix boyu zəngin mədəni irsə, ədəbiyyata və ictimai-siyasi fəaliyyətə malik olmuşdur.
Azərbaycanlılar həyatlarını milli düşüncəyə, ana dilinə, mədəniyyətə və milli kimliyə bağlı qurmaq istəyirlər.Azərbaycanlı öz ana dilində təhsil almaq, mədəniyyətini və folklorunu daha geniş şəkildə inkişaf etdirmək istəyirlər. Bu istəklər milli kimliyin qorunması və gələcək nəsillərə ötürülməsi baxımından mühüm hesab olunur.
Bundan başqa, cəmiyyətin müəyyən hissəsi sosial və mədəni hüquqların daha geniş şəkildə təmin olunmasını arzulayır. Bu istəklər əsasən ana dilinin tədrisi, mədəni tədbirlərin təşkili və milli dəyərlərin qorunması kimi məsələlərlə bağlıdır.
Ümumilikdə, İrandakı azərbaycanlıların milli düşüncələri öz kimliklərini qorumaq, mədəni irsi yaşatmaq və gələcək nəsillərə ötürmək arzusu ilə bağlıdır.
Bu günlərdə siyasi azadlıq,ana dilində təhsil, mədəni hüquqların genişləndirilməsi və bölgələrin sosial-iqtisadi inkişafı kimi tələblər daha çox səslənən məsələlərdir. Bu tələblər əsasən milli kimliyin qorunmasına və bərabər hüquqların təmin olunmasına yönəlir.
Cəmiyyətin böyük bir hissəsi isə daha radikal mövqedə dayanaraq İran daxilində yaşayan azərbaycanlılar üçün siyasi muxtariyyət və ya müstəqillik ideyasını müdafiə edir. Bu mövqe xüsusilə diasporada yaşayanlar və bəzi fəal siyasi qruplar arasında daha çox səslənir.
Müşahidələr göstərir ki, İran azərbaycanlılarının əhəmiyyətli hissəsi müstəqillik ideyasından daha çox mövcud real və mümkün yol hesab edir.
Təəsüflər olsun ki, zərbaycanlılarının mövqeyi yekdil deyil. Cəmiyyət daxilində müxtəlif baxışlar mövcuddur: kimisi daha geniş mədəni və sosial hüquqların təmin olunmasını istəyir, kimisi muxtariyyət ideyasını dəstəkləyir, ölkə xaricində fəaliyyət göstərən bəzi qruplar isə müstəqillik ideyasını müdafiə edir.
Bu səbəbdən İran azərbaycanlılarının siyasi və ictimai mövqeyini birmənalı şəkildə qiymətləndirmək çətindir. Mövzunun real mənzərəsini anlamaq üçün geniş və obyektiv daxili araşdırmalara ehtiyac var.
Natəvan Bəydili
