Bəzi insanlar haqqında yazmaq üçün xüsusi söz axtarmağa ehtiyac olmur. Çünki onların dediyi sözlər artıq cəmiyyətin yaddaşına çevrilib. Belə hallarda yazı müəllifi yeni fikir yaratmır — sadəcə yadda qalanı xatırladır.
Fəzail müəllim də məhz belə simalardandır.
Onun fəaliyyətini yalnız professorluq, tarixçilik və ya deputatlıq çərçivəsində izah etmək kifayət etmir. Azərbaycan tarixini bilənlər çoxdur, amma onu kərpic-kərpic bilən, faktların arxasındakı məntiqi quruluşu görə bilən insanlar çox deyil.Onun çıxışlarını illərlə müşahidə etmişəm. Kənardan baxanda bəzən emosional təsir bağışlayırdı. Amma bu, yalnız zahiri tərəf idi. Həmin çıxışların daxilində soyuqqanlı yanaşma, hesablanmış fikir və daxili intizam açıq hiss olunurdu. Emosiya ifadə vasitəsi idi, mahiyyət isə hər zaman rasional qalırdı.Bu gün siyasətdə tez-tez forma önə çıxır, mahiyyət isə arxa plana keçir. Fəzail müəllim üçün isə forma heç vaxt mahiyyəti əvəz etməyib.
2000–2005-ci illərin bir xatirəsi
Biz 2000–2005-ci illərdə Azərbaycan Respublikası Milli Məclisi-də eyni çağırışda fəaliyyət göstərmişik. O dövr həm parlamentin, həm də ümumilikdə siyasi mühitin formalaşma mərhələsi idi. Bu mühitdə insan tez tanınırdı – kim danışır, kim düşünür, kim isə sadəcə görünməyə çalışır.
Fəzail müəllim bu fərqi aydın göstərən adamlardan idi.Elə müzakirələr olurdu ki, zalda səs çox idi, amma fikir az idi. O söz alanda isə zal sakitləşirdi. Sakit danışırdı, amma diqqət mərkəzində olurdu. Çünki deyilən sözün arxasında mövqe dayanırdı.Bir cümlə deyirdi, sonra həmin cümlə dəhlizlərdə müzakirə olunurdu. Bəzən razılaşırdılar, bəzən etiraz edirdilər, amma laqeyd qalan olmurdu.
Və bir cəhət xüsusilə diqqət çəkirdi:
o, fikrini vəziyyətə uyğunlaşdırmırdı. Necə düşünürdüsə, elə də ifadə edirdi.Onun çıxışlarından sonra müzakirələr uzun çəkirdi. Bəzi ifadələri yadda qalır, təkrar olunurdu. Bu artıq sadəcə natiqlik deyil, düşüncənin təsir gücüdür.
Dil məsələsinə gəldikdə isə fərq daha aydın görünür. Azərbaycan dilində danışmaq başqa şeydir, dili işlətmək başqa. Fəzail müəllim dili işlədənlərdəndir. Söz onun üçün təkcə ifadə vasitəsi deyil, həm də təsir alətidir.Amma məsələ bununla bitmir.Onun münasibətlərdə sabitliyi xüsusi qeyd olunmalıdır. Uzun illər siyasətdə qalmaq və dəyişməmək asan deyil. Amma mən onun davranışında bu dəyişməni müşahidə etmədim. Nə status, nə vəzifə onu dəyişdi.
2000-ci ildən parlamentdə fəaliyyət göstərir. Bu, artıq uzunmüddətli siyasi təcrübə və yaddaşdır. Uzun müddət parlament sədrinin müavini kimi də çalışıb. Amma bu vəzifələr onun sadəliyinə təsir etmədi.
Bu, nadir keyfiyyətdir.
Və ən vacib məqamlardan biri onun vətənə bağlılığıdır. Bu, formal münasibət deyil. O, Azərbaycan tarixini yalnız tədqiq etmir, onu yaşayır. Xüsusilə Cümhuriyyət dövrünə yanaşmasında bu aydın görünür, mövqe konkret, baxış aydındır.
Bu gün də parlamentdə fəaliyyətini davam etdirir. Yenə çıxış edir, yenə diqqət çəkir. Fikirlərində ardıcıllıq və məzmun qalır.Bu isə onu göstərir ki, onun fəaliyyəti hələ də davam edən bir prosesdir.
Hörmətli Fəzail müəllim,
Sizi 75 illik yubileyiniz münasibətilə təbrik edirəm.
Bu illər ərzində qazandığınız hörmət təsadüfi deyil. Bu, uzun illərin davranışının, mövqeyinin və özünüzə qarşı qoyduğunuz daxili ölçünün nəticəsidir. İnsan zamanla yox, həmin zamanın içində necə dayandığı ilə yadda qalır.
Sizə möhkəm cansağlığı arzulayıram.
Qalanını isə artıq siz özünüz qurmusunuz və bu yol hələ davam edir.
Əliməmməd NURİYEV
Hüquqşünas
