“Azərbaycanda rəsmi məkanlarda dini baş örtüklərinin istifadəsi ilə bağlı yeni tənzimləmənin tətbiqi istiqamətində artıq dövlət səviyyəsində qərar formalaşıb və yaxın zamanlarda bunun rəsmi şəkildə elan olunacağı gözlənilir”.
Mediada yayılan məlumata görə, bu yanaşma xüsusilə orta məktəbləri, ali təhsil müəssisələrini və dövlət qurumlarını əhatə edəcək. Məlumatda qeyd edilir ki, yeni qaydalara əsasən, dini simvol xarakteri daşıyan baş örtüklərinin ictimai məkanlarda istifadəsinin məhdudlaşdırılması, əvəzində isə Azərbaycanın milli örtüyü olan kələğayının təşviq edilməsi nəzərdə tutulur:
“Bu qərarın arxasında dayanan əsas məqsədin milli birlik və vahid ictimai mühitin qorunması olduğu bildirilir. Qeyd olunur ki, müxtəlif məzhəbi və sektorial simvollar cəmiyyət daxilində fərqlənməni artırdığı halda, kələğayı ümummilli identiklik və ortaq mədəni dəyər kimi qəbul edilir.
Yeni yanaşmaya əsasən, inanclı qadınların baş örtüyü ehtiyacı nəzərə alınmaqla, dini baş örtükləri əvəzinə milli örtük – kələğayıdan istifadə təşviq olunacaq. Bununla bağlı maarifləndirmə, tədris və tətbiq mexanizmlərinin də hazırlanacağı bildirilir.
Beləliklə, Azərbaycanda baş örtüyü məsələsində yeni mərhələnin başlanacağı gözlənilir və bu yanaşma milli-mədəni dəyərlərin ön plana çıxarılması ilə izah olunur”.
Bu məlumatı mediaya sızdıranlar kimlərdirsə (Yayılan informasiya təsdiq və ya təkzib olunmadığı üçün bu barədə konkret ünvan göstərmək mümkün olmur – R.M), hər şeydən əvvəl qeyd etmək lazımdır ki, ortaya atılan təşəbbüs özündə islamfobiya elementlərini ehtiva edir. Çünki imanlı və inanclı xanımların baş örtüyünün formasına qarışmaq insan hüquq və azadlıqlarının məhdudlaşdırılması ilə yanaşı, insanların etiqad azadlığına müdaxilədir. Bu təşəbbüslər hüquqi məsuliyyət yaradır.
Bu məlumatın mahiyyəti yalnız geyim qaydalarının tənzimlənməsi ilə məhdudlaşmır, eyni zamanda dövlət–cəmiyyət münasibətlərinin həssas bir sahəsinə vicdan və etiqad azadlığına toxunur. Məhz buna görə də məsələ hüquqi, sosial və ideoloji müstəvilərdə paralel şəkildə qiymətləndirilməlidir.
Baş örütüyü kimi qadınların kəlağıyı bağlamasının stimullaşdırlmasını milli geyim formasının təşviqini əsas gətirirlərsə, anlamalıdırlar ki, dini düşüncə və inanc milli dəyər deyil, mənəvi dəyər anlamı daşıyır. Hicablı xanımlar da özlərinin milli düşüncəsini ifadə etmək üçün bu geyimi daşımır, Allahın əmrlərini yerinə yetirmək üçün ilahi hökmə etiqad edirlər.
Simvolik baxımdan hicablı xanımlar bu geyimi yalnız zahiri bir atribut kimi deyil, eyni zamanda mənəvi dəyərlərinə bağlılığın ifadəsi kimi qəbul edirlər. Onlar üçün hicab Allahın ayələrinə hörmətin və bu dəyərləri gündəlik həyatlarında yaşatmaq istəyinin bir göstəricisidir. Başqa sözlə, bir ilahi hikmətin simvolu kimi, hicab inanclı xanımlar üçün Allahın ayələrini başı üzərində daşımaq kimi mənəvi məsuliyyət dərəcəsində mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Hicab təkcə dini bir vəzifənin yerinə yetirilməsi deyil, həm də inanclı qadınların özlərini daha rahat və dəyərlərinə uyğun şəkildə ifadə etmə vasitəsi kimi görülür.
Eyni zamanda, bu seçim bir çoxları üçün şəxsi mənəviyyat, təvazökarlıq və daxili harmoniya ilə əlaqələndirilir. Türk əxlaqında və ümumilikdə milli-mədəni dəyərlər sistemində qadının ləyaqəti və şəxsi seçiminə hörmət mühüm yer tutur. Bu baxımdan, fərdi seçimlərə həssas və anlayışla yanaşmaq cəmiyyət daxilində qarşılıqlı hörmətin qorunmasına töhfə verə bilər.
Hicab təkcə dini hökmə qadınların itaət etməsi deyil, eyni zamanda, inanclı xanımlar üçün iffətini qorumaq üçün seçilmiş bir vasitədir. Türk əxlaqında və milli dəyərlərimizdə qadınların iffəti toxunulmazdır, bu seçimə istənilən müdaxilə qadının şəxsiyyətinə zorakı müdaxilə kimi qəbul edilə bilər.
Başqa yöndən, diqqət çəkən məqam ondan ibarətdir ki, dini simvolların ictimai məkanlardan sıxışdırılması təşəbbüsü hər nə qədər “milli birlik” arqumenti ilə əsaslandırılsa da, bu yanaşma fərdi azadlıqların məhdudlaşdırılması riskini özündə ehtiva edir. Müasir hüquq sistemlərində dövlətin neytrallığı prinsipi əsas götürülür və bu prinsip yalnız dini təsirlərin dövlətə müdaxiləsinin qarşısını almağı deyil, eyni zamanda dövlətin də fərdin dini seçimlərinə müdaxilə etməməsini nəzərdə tutur. Bu baxımdan, baş örtüyünün formasına müdaxilə məsələsi təkcə estetik və ya mədəni seçim deyil, birbaşa fundamental hüquqların sərhədləri ilə bağlıdır.
Digər tərəfdən, milli kimlik anlayışının bu kontekstdə təqdim olunması da mübahisəli görünür. Kələğayı şübhəsiz ki, Azərbaycan mədəniyyətinin mühüm atributlarından biridir və onun təşviqi təbii olaraq müsbət qiymətləndirilə bilər. Lakin milli dəyərin təşviqi ilə dini dəyərin əvəz olunması arasında incə, lakin prinsipial fərq mövcuddur. Milli geyim simvolik olaraq kollektiv kimliyi ifadə etdiyi halda, dini geyim fərdin daxili inancının zahiri təzahürüdür. Bu iki sahənin bir-birinin yerinə keçirilməsi cəmiyyət daxilində yeni gərginliklər yarada bilər.
Sosial baxımdan məsələ daha da mürəkkəbləşir. Çünki baş örtüyü yalnız dini göstəriş kimi deyil, eyni zamanda fərdi kimlik vasitəsi kimi də qəbul olunur. Bu identifikasiyanın məhdudlaşdırılması inaclı qadınlarda özlərini cəmiyyətdən kənarlaşdırılmış hiss etmə duyğusunu gücləndirə bilər. Nəticədə isə nəzərdə tutulan “vahid ictimai mühit” əvəzinə, əksinə, daha dərin sosial parçalanma riski ortaya çıxa bilər.
İctimai rəy məsələsi də burada xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Əgər bu təşəbbüs doğrudan da cəmiyyətin reaksiyasını ölçmək məqsədi ilə gündəmə gətirilibsə, o zaman onun açıq müzakirə platformalarında, ekspert mühitində və vətəndaş cəmiyyəti institutları çərçivəsində geniş şəkildə müzakirəyə çıxarılması vacibdir. Müzakirələr həm vətəndaşa fikirlərinin əsas götürüldüyünün real mənzərəsini nümayiş etdirə, həm də istənilən problemin həllində ictimai rəyin əsas götürüldüyünə inamı bərpa edə bilər.
Lakin bu cəmiyyətdə vətəndaşlar gözəl anlayır ki, ictimai rəy bu ölkənin məmur kəsimi üçün heç bir halda əhəmiyyətli sayılan nəticə olmayıb. Əgər istimai rəy ölkə məmurları üçün mühüm əhəmiyyət kəsb etsəydi, indiyədək vətəndaşların böyük əksəriyyətinin israrla təklif etdiyi uşaq pulunun verilməsi ilə bağlı müsbət qərar qəbul edilər, Qarabağ müharibəsi veteranlarına verilən təqaüd 80 manat məbləğində saxlanılmazdı.
Kələğayının təşviqinin iqtisadi bazarın genişləndirilməsi ilə əlaqələndirilməsi kifayət qədər zəif əsaslandırılmış görünür. Əhalinin dini praktikaya aktiv şəkildə bağlı olan hissəsinin nisbətən az və bu qrupun daxilində də qadınların xüsusi çəkisinin daha məhdud olması belə bir iqtisadi strategiyanın effektivliyini şübhə altına alır. Milli dəyərlərin inkişafını bəhanə edib, kimlərsə kəlağayıların satışında bazarın genişləndirilməsini hədəf seçirlərsə, bu düşüncə həmin insanların iqtisadi təhlillərinin də çox zəif olduğunu göstərir. Çünki bir neçə il əvvəlin rəsmi statistikasına görə, ölkədə yaşayan əhalinin yalnız 8 faizi davamlı ibadətlə məşğul olan vətəndaşlardır. Bu faizin mütləq əksəriyyətinin kişilər olduğunu da nəzərə alsaq, bazara kəlağayı çıxarmaq istəyənlərin böyük qazanc əldə edə biləcəyi də inandırıcı görünmür. Bu isə onu göstərir ki, təşəbbüsün arxasında iqtisadi motivlərdən daha çox ideoloji və idarəetmə xarakterli məqsədlər dayanır.
Eyni zamanda, dini simvolların məhdudlaşdırılması ilə bağlı addımların beynəlxalq müstəvidə necə qarşılanacağı da nəzərə alınmalıdır. Müasir dünyada insan hüquqları məsələləri daxili məsələ kimi qalmır və belə qərarlar ölkənin beynəlxalq imicinə, xüsusilə də hüquq və azadlıqlara münasibətinə dair qiymətləndirmələrə birbaşa təsir edir.
Yekunda onu da qeyd edək ki, baş örtüyü ilə bağlı irəli sürülən yeni yanaşma sadə geyim siyasəti deyil, daha geniş mənada dövlətin ideoloji istiqamətinin göstəricisidir. Bu istiqamətin nə dərəcədə balanslı olacağı isə onun fərdi azadlıqlarla milli maraqlar arasında hansı nöqtədə dayanacağından asılıdır. Əgər bu balans qorunmazsa, təşəbbüs cəmiyyət daxilində həmrəyliyin qorunması deyil, əksinə, yeni fikir ayrılıqlarının yaranmasına səbəb ola bilər.
Rəsul MİRHƏŞİMLİ
