SAVAK-dan MOIS-ə, oradan SEPAH kəşfiyyatına uzanan repressiya xətti
SAVAK haqqında danışanda çoxları bunu “keçmişin qara səhifəsi” kimi təqdim edir. Halbuki məsələ təkcə keçmiş deyil. Burada söhbət dövlətin öz vətəndaşına necə baxmasından gedir: hüquqla idarə etməkmi, yoxsa qorxu ilə? Pəhləvi dövründə bu modelin adı SAVAK idi. 1979-dan sonra isə model “yenidən qablaşdırıldı”, adlar dəyişdi, struktur parçalandı, bir neçə mərkəzə bölündü — amma funksiya çox vaxt eyni qaldı.
1) SAVAK: monarxiyanın “qorxu mühərriki”
SAVAK (1957–1979) rəsmi olaraq “kəşfiyyat və təhlükəsizlik” adı daşısa da, praktikada rejimin daxili düşmən anlayışını idarə edən aparat idi. Müxalifətin izlənməsi və zərərsizləşdirilməsi, senzura, həbslər, sorğular cəmiyyətdə “hər yerdə qulaq var” psixologiyası yaradır.
Bu mərhələnin əsas xüsusiyyəti: mərkəzləşmiş, təkbaşlı nəzarət. Rejimin “sabitliyi” qorxu ilə saxlanılırdı.
2) SAVAMA: inqilab sonrası “keçid qatı” – eyni zehniyyətin yeni geyimi
1979-da SAVAK ləğv edildi. Amma dövlət mexanizmlərində bir boşluq uzun sürmür. İnqilab sonrası ilk illərdə təhlükəsizlik-kəşfiyyat sahəsi müxtəlif komitələr, inqilabi qurumlar və yeni strukturlar arasında parçalı şəkildə formalaşdı. Bu mərhələdə “SAVAMA” adı tez-tez keçid mərhələsini ifadə edən termin kimi çəkilir: yəni SAVAK-dan sonra “milli təhlükəsizlik” adı altında yeni qurumlaşma cəhdi.
Burada incə məqam var:
İnqilab SAVAK-ı ləğv etdi, amma SAVAK-ın ‘metodunun’ bir hissəsi sistemdən çıxmadı.
Çünki problem təkcə təşkilatın adı deyil, təhlükəsizlik fəlsəfəsi idi: “vətəndaş hüququ” yox, “rejim təhlükəsizliyi”.
3) MOIS (VEVAK): repressiyanın rəsmi institutlaşması
1980-lər xəttində kəşfiyyat sahəsi daha rəsmi forma aldı və nəticədə Kəşfiyyat Nazirliyi (MOIS – VEVAK) dövlətin “əsas” kəşfiyyat sütunlarından birinə çevrildi. Bu mərhələnin özəlliyi:
daha “qanuni” görünən institutlaşma (nazirlik, bürokratik struktur)
təhlükəsizlik işinin dövlət idarəçiliyinə inteqrasiyası
daxili nəzarətin davamı (həbs, təqib, sorğu, informasiya nəzarəti)
Yəni SAVAK-dakı “qorxu aparatı” bir növ “dövlətin rəsmi departamenti” formasında davam etdi.
4) Növbəti mərhələ: SEPAH (IRGC) kəşfiyyatı – paralel dövlətin “paralel beyni”
Ən kəskin dönüş burada başlayır: SEPAH-ın kəşfiyyat şəbəkəsi zamanla sadəcə “köməkçi güc” olmadı, paralel güc mərkəzinə çevrildi. Bu, sistemin içində sistemdir.
Bu mərhələnin siyasi nəticələri:
iki (və ya daha çox) kəşfiyyat mərkəzi arasında səlahiyyət yarışı
“rejim təhlükəsizliyi” anlayışının daha da sərtləşməsi
cəmiyyətə qarşı daha çevik və sürətli reaksiya mexanizmləri
informasiya müharibəsi, media nəzarəti, “psixoloji əməliyyat” xətti
Burada məsələ təkcə həbs deyil: cəmiyyətin davranışını dizayn etmək cəhdidir.
5) Güney Azərbaycan Türk Milləti üçün bu xəttin mənası nədir?
Bu kəşfiyyat-təhlükəsizlik xətləri, xüsusən də mərkəzdən kənar bölgələrdə, millətlər üçün daha ağır nəticə doğurur. Çünki sistem çox vaxt kimliyi siyasi risk kimi görür.
Güney Azərbaycan Türk Millətinin yaşadığı əsas ağrılar bu modelin “praktik nəticələridir”:
ana dilində təhsil və mədəni hüquqların boğulması (assimilyasiya təzyiqi)
dinc etirazların “təhlükəsizlik problemi” adı ilə kriminalizə edilməsi
mədəni fəalların, tələbələrin, müəllimlərin təzyiqə məruz qalması
bölgənin ictimai-siyasi həyatına “şübhə obyektidir” kimi baxılması
Burada söhbət bir-iki hadisədən getmir. Söhbət bir millətin özünü ifadə etmək haqqının sistemli şəkildə məhdudlaşdırılmasından gedir.
6) Böyük nəticə: “Dövlət” anlayışı dəyişməsə, təşkilat adları heç nəyi həll etmir
SAVAK, SAVAMA, MOIS, SEPAH kəşfiyyatı — bunlar adlardır.
Əsl sual budur: dövlət öz vətəndaşına hüquq subyekti kimi baxır, yoxsa təhlükə obyekti kimi?
Əgər dövlət “təhlükəsizlik” adı ilə: dili, kimliyi, mədəniyyəti, dinc etirazı, söz azadlığını boğursa…
Deməli, dəyişən tək şey lövhədir. Mexanizm isə eynidir.
Güney Azərbaycan Türk Milləti artıq anlayıb ki, bu mexanizmdən “islahat” gözləmək sadəlövhlük ola bilər. Çünki repressiya aparatı yalnız zorla deyil, həm də “qanun”, “məhkəmə”, “media” maskaları ilə işləyir. Ona görə çıxış yolu millətin öz siyasi iradəsini, öz institusional alternativini qurmasından keçir.
Rıza Qaraçay
Güney Azərbaycan Milli Məşvərət Şurası
